11 Eylül'den Bu Yana İlk: ABD Hava Sahası Alttan Üst Oldu, Binlerce Uçuş İptal Edildi

ABD'de hava trafik kontrol merkezlerinde yaşanan ciddi iletişim arızası, 11 Eylül 2001 saldırılarından bu yana ABD hava sahasında görülmemiş büyüklükte bir uçuş durdurma kararına yol açtı. Federal Havacılık İdaresi (FAA), ülke genelinde durdurulan tüm kalkışlara yeniden izin verdi.

Dün havalimanlarında büyük kaosa yol açan arıza, ülkedeki hava sahasını dört saati aşan bir süre boyunca kapalı tuttu. Ulaştırma Bakanı Sean Duffy, kesintinin ardından ABD hava sahasının Türkiye saatiyle 04.15'te yeniden "açıldığını" duyurdu. Ancak Duffy, kalkışların kademeli başlayacağını ve havayolu şirketlerinin normal düzene dönmesinin zaman alacağını vurguladı.

Bakan Duffy, "Bu gece hava sahasını açtık. Peki bu, her uçağın hemen şimdi havalanacağı anlamına mı geliyor? Süreç yavaş ilerleyecek" diyerek yolculara sabır çağrısı yaptı.

6.600 Uçuş İptal, 8.600 Uçuş Ertelendi

Uçuş takip verilerine göre kriz kapsamında 6 bin 600'den fazla uçuş iptal edilirken, 8 bin 600 uçuş ertelendi. Pazar günü için planlanan bin 500 uçuş da şimdiden iptal edildi. Havacılık analistleri, dört saatlik durdurma kararının uçuş tarifelerini günlerce aksatabileceğini belirtiyor.

Bir havacılık analiz şirketinin verilerine göre, kalkış yasağının başlamasından kısa süre sonra Türkiye saatiyle 23.00'ten itibaren yaklaşık 11 bin uçuşla 1,5 milyondan fazla yolcunun ABD havalimanlarından ayrılması planlanıyordu.

Eski Donanım Veri Yükünü Kaldıramadı

Bakan Duffy, sorunun saat 15.36'da hava trafik kontrol merkezlerindeki radar ve iletişim sistemlerinde yaşanan istikrarsızlıkla başladığını, kesintinin FAA'in eski ağına bağladığını açıkladı.

Duffy, "Anahtarlarımız ve yönlendiricilerimiz veriyle aşırı yüklendi, bu yönlendiricilerden gelen verilerde tutarsızlıklar görmeye başladık ve bu yüzden sistemi kapattık" dedi. Cihazlardaki aşırı yüklenmeye neyin yol açtığı ise ilk aşamada netleşmedi.

Hiçbir aşamada radar veya iletişimin tamamen kopmadığını ve binlerce uçağın güvenli şekilde indirildiğini belirten Duffy, acil sorunun giderildiğini ve uçmanın artık güvenli olduğunu vurguladı. İki havayolu yetkilisine göre kesinti, telekomünikasyon ağı etkileyerek hava trafik kontrolörlerinin pilotlarla iletişim kurmak için kullandığı kritik radyo frekanslarını yöneten sistemi vurdu.

Bakan Duffy Kongre'den 50 Milyar Dolar İstedi

Son arıza, eskiyen teknoloji, ekipman ve iletişim sorunlarının yanı sıra birkaç bin kontrolör açığıyla boğuşan ABD hava trafik kontrol sistemindeki baskının en çarpıcı işareti oldu. Benzer arızaları önleyecek yeni bir sistemi finanse etmediği gerekçesiyle Kongre'yi suçlayan Duffy, modernizasyon için 50 milyar dolar çağrısı yaptı.

Duffy, "Elimizde inanılmaz derecede eski bir hava trafik kontrol sistemi var. Onarmamız için bize parayı verin" diyerek sözlerini sürdürdü. Bakan, "Çöken şey eski donanımdı; bence Amerikan halkının yanıtlaması gereken soru şu: Kongre'nizin bunu finanse etmesini istiyor musunuz?" ifadelerini kullandı.

Kesinti, Beyaz Saray ve Ulaştırma Bakanlığı'nın Kongre'den yaklaşık 30,1 milyar dolarlık ek kaynak talebiyle aynı döneme denk geldi. Eski havalimanları ile hava trafik kontrol altyapısını yenilemeyi hedefleyen bu paketin 10,1 milyar dolarlık kısmı doğrudan hava trafik kontrol modernizasyonuna ayrılmıştı.

Siber Saldırı Tespit Edilemedi

Ülke genelinde on binlerce yolcunun havalimanlarında mahsur kaldığını belirten Duffy, İç Güvenlik Bakanı Markwayne Mullin ile birlikte kesintiyi görüşmek üzere Başkan Donald Trump ile Oval Ofis'te bir araya geldi.

Mullin, kesintinin başlamasından yaklaşık beş saat sonra açıklama yapmayan Trump'ı savunarak, "Başkan Trump derhal ofisinde insanları topladı. İletişim halindeydik" dedi. İç Güvenlik Bakanı ayrıca kesintinin bir siber saldırıdan veya kontrolden çıkmış bir yapay zeka sisteminden kaynaklandığına dair "sıfır kanıt" olduğunu açıkladı.

Kapsamlı bir Microsoft kesintisiyle veya koordineli bir siber saldırıyla bağlantı kurulduğu yönündeki spekülasyonları da reddeden Mullin, "Aslında hiçbir siber saldırı yoktu. Siber tehditlere bakmaya başladığımızda, genellikle birileri el kaldırıp 'Hey, bunu biz yaptık' der. Böyle bir iletişim trafiği yok. Hiçbir iz görmedik" diye konuştu. Mullin, sorunun mekanik kaynaklı göründüğünü, ancak incelemenin sürdüğünü ve hiçbir ihtimalin tamamen dışlanmadığını sözlerine ekledi.

Yolcular Geceyi Havalimanlarında Geçirdi

Kalkış yasağı kaldırılsa da Boston'dan Seattle'a, New York'tan Los Angeles'a kadar ülke genelinde yolcuların yaşadığı mağduriyet sona ermedi. Uçaklar kapılarda beklerken, artan rötar ve iptaller nedeniyle binlerce yolcu gidiş salonlarına ve havayolu bankolarına akın etti.

Pensilvanya'dan 50 yaşındaki Edward Kargbo, Togo'nun başkenti Lomé'ye gideceği uçağın ertelenmesinin ardından geceyi havalimanında geçireceğini belirterek "Mahsur kaldım" dedi. Newark Havalimanı'nda ise Londra'ya gidecek bir uçağın krize takılmasıyla bekleyişte kalan 47 yaşındaki Louise Maher, "Bir noktada ağlayabilirim ama henüz değil" diye konuştu.

Aksaklığın FAA sistemlerindeki arızadan kaynaklandığı ve taşıyıcı şirketlerin sorumluluğunda olmadığı için ABD'li havayolu şirketleri mahsur kalan yolculara tazminat ödemek zorunda kalmayacak. Yatırımcılar ise havayolu şirketlerinin uğrayacağı mali kaybı fiyatlamaya başladı; borsa kapanışı sonrası işlemlerde American Airlines, United Airlines ve Delta Air Lines hisseleri yüzde 1 ile 2 arasında değer kaybederken, JetBlue Airways hisseleri yaklaşık yüzde 3 düştü.

Yedek Parça İçin 3 Boyutlu Yazıcılar Kullanılıyor

Cuma günkü kesinti, ABD hükümetinin milyarlarca dolar harcamasına rağmen yaşlanan hava trafik kontrol ağının dayanıklılığını yeniden tartışmaya açtı. ABD Sayıştayı'nın 2024 tarihli raporunda, FAA'in 138 hava trafik kontrol sisteminden 51'i sürdürülemez, 54'ü ise potansiyel olarak sürdürülemez olarak sınıflandırılmıştı. Bu iki grup, incelenen sistemlerin dörtte üçünden fazlasına karşılık geliyor.

FAA Başkanı Bryan Bedford, bazı tesislerin birbiriyle kesintisiz iletişim kuramayan, onlarca yıllık bilgisayarlara ve telekomünikasyon sistemlerine bağımlı olduğunu belirtmişti. Kullanımdan kalkmış bazı eski ekipmanların yedek parçaları ise internetteki açık artırma sitelerinden temin ediliyor veya 3 boyutlu yazıcılarla üretiliyor.

Eylül Ayında da Arızalar Yaşanmıştı

Eylül ayında Philadelphia'daki bir hava trafik kontrol tesisine hizmet veren telekomünikasyon devresinde hata mesajları görülünce, yedek fiber optik hatta geçilmişti. Ancak bir inşaat ekibinin bu yedek hattı kazara kesmesi yaygın aksamalara yol açmış ve o gün yaklaşık 9 bin 500 uçuş ertelenmiş veya iptal edilmişti.

11 Eylül saldırılarından bu yana ülke genelindeki diğer tek kalkış durdurma kararı ise Ocak 2023'te alınmıştı. FAA'deki bir arıza nedeniyle iç hat kalkışları yaklaşık 90 dakika durdurulmuş ve 10 binden fazla uçuş aksamıştı.

• Kongre, Temmuz 2025'te hava trafik kontrol altyapısını modernize etmek için 12,5 milyar dolar onaylamıştı
• Yönetim, FAA'in eski bakır telekomünikasyon ağının yüzde 68'inin yüksek hızlı fiber kablolarla değiştirildiğini duyurmuştu
• FAA Başkanı Bedford, yalnızca bakır tellerin fiberle değiştirilmesinin gelecekteki kesintileri önlemeyeceğini uyarmıştı
• Sayıştay, Eylül ayında modernizasyon programı için güvenilir bir maliyet tahmininden ve entegre bir ana takvimden yoksun olduğuna dair uyarıda bulunmuştu
• Mayıs ayı itibarıyla birbiriyle koordine edilmeyen 11 bin 389 ayrı proje takvimi yürüttüğü tespit edilmişti
• FAA modernizasyonun ilk aşamasını Aralık 2028'e kadar tamamlamayı hedefliyor

FAA Ne İş Yapıyor?

ABD Ulaştırma Bakanlığı bünyesinde faaliyet gösteren Federal Havacılık İdaresi (FAA), ülkedeki sivil havacılığın tüm yönlerini düzenlemek ve denetlemekten sorumlu devlet kurumudur. Temel misyonu dünyanın en güvenli ve en verimli havacılık sistemini sağlamak olan kurum, günde 44 binden fazla uçuşa ve bir milyondan fazla yolcuya hizmet veren dev bir ağı yönetiyor.

Kongre'nin 1958 tarihli Federal Havacılık Yasası ile kurduğu yapı, 1967'de bugünkü adını alarak Ulaştırma Bakanlığına bağlandı. Merkezi Washington'da bulunan ve Bryan Bedford'un başkanlık ettiği kurum; uçak hareketlerini yöneten kontrol kulelerini işletiyor, pilot ve teknisyenleri sertifikalandırıyor, 19 binden fazla ABD havalimanının güvenlik standartlarını ve federal fonlarını yönetiyor. Ayrıca ticari uzay fırlatmalarını lisanslıyor, insansız hava araçlarının kullanımını ve uçakların gürültü ile emisyon sınırlarını düzenliyor.