Trump, Putin ve Şin'den Tarihi Üçlü Zirve: Dünya İçin Ne Anlama Geliyor?

ABD, Rusya ve Çin liderlerinin tarihte ilk kez düzenlenecek üçlü toplantısına yönelik hazırlıklar Avrupa'nın dikkatini çekiyor. Bazı uzmanlar bu durumu İkinci Dünya Savaşı sonrasında dünyanın nüfuz alanlarına bölünmesi arasında paralellikler kuruyor.

4 Kasım'da Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Moskova'daki Kızıl Meydan'da bulunan bir sergiyi grup okul çocuğuyla gezerken, Şubat 1945'teki Yalta Konferansı'nda dönemin İngiltere Başbakanı Winston Churchill, ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt ve SSCB lideri Joseph Stalin'i tasvir eden büyük bir heykelin önünde durdu. Putin çocuklara, "Bunlar, savaştan sonra dünyanın nasıl düzenlenmesi gerektiğini görüşmek üzere bir araya gelen üç büyük gücün liderleriydi" dedi.

Bir gün önce Çin Dışişleri Bakanlığı ve Kremlin, Putin, ABD Başkanı Donald Trump ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping arasında 18-19 Kasım tarihlerinde Shenzhen'de düzenlenecek Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği zirvesi sırasında bir görüşmenin planlandığını açıkladı. Beyaz Saray'dan yapılan açıklamayla da görüşmenin yapılacağı doğrulandı.

Kremlin'in böyle bir toplantı önerisine ilişkin haberler ekim ayının ortasında ortaya çıktığında, bu durum Avrupa Birliği ve Ukrayna'da derhal endişe yaratmış, birçok kişiye Hitler karşıtı koalisyonun liderlerinin Karadeniz kıyısındaki Yalta'daki toplantısını hatırlatmıştı.

Yalta mirası neden endişe veriyor?

Almanya'ya karşı zaferin ardından Stalin'in Japonya'ya karşı savaşa girmeyi kabul etmesi karşılığında Sovyet nüfuzunun Doğu Avrupa'da genişlemesi kabul edilmiş, gizli bir Doğu Asya anlaşmasıyla SSCB'ye Güney Sahalin ile Kuril Adaları'ndaki Japon toprakları verilmişti. Aynı zamanda Çin'in Port Arthur kentindeki Sovyet deniz üssü ile Mançurya'daki özel ekonomik çıkarlar yeniden tesis edilmişti.

O tarihten bu yana Doğu Avrupa'da "Yalta" sözcüğü, aralarında toprakları paylaşılan ülkelerin de bulunduğu daha küçük devletlerin çıkarlarını dikkate almaksızın dünyanın nüfuz alanlarına bölünmesini öngören büyük güçler arasındaki anlaşmaların kısa bir ifadesi olarak kullanılıyor.

Zelenskiy'den sert uyarı

Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, "Bunun Yalta İki, Üç ya da Dört olmasını, nüfuzun basitçe yeniden dağıtıldığı bir düzen ortaya çıkmasını kesinlikle istemiyorum" dedi. Zelenskiy, "Alaska'dan sonra, Rus yetkililerin yeni bir Yalta yönündeki arzularına ilişkin şu anda ortaya koydukları şekilde gelişmeler yaşanırsa bu Rusya için ikinci büyük diplomatik zafer olacaktır" şeklinde konuştu.

Almanya Başbakanı Friedrich Merz ise Ukrayna'daki savaşın sona erdirilmesine ilişkin herhangi bir görüşmede Avrupa'nın da yer alması gerektiğini vurguladı: "Avrupa bu süreçte rol oynamalı ve rol oynamak istiyor. Yaptırımlar ya da gelecekteki güvenlik mimarisi gibi bir barış anlaşmasının temel meseleleri ancak biz Avrupalıların katılımıyla çözülebilir."

Sıra dışı format: Gündemde ne var?

Edinilen bilgilere göre Putin gerçekten de Ukrayna'daki savaşın Rusya'nın lehine koşullarda sona erdirilmesine yönelik destek sağlamayı amaçlıyor olabilir; fakat Trump ve Şi ile tam olarak neyi görüşmek istediği belirsizliğini koruyor.

Putin'in danışmanı Yuri Ushakov, "Ukrayna kaçınılmaz bir şekilde gündeme gelecektir" dedi ve şunu ekledi: "Şu ana kadar, böylesine üst düzeyde ve böylesine sıra dışı bir formatta hangi konuların ele alınabileceğine dair yalnızca taslaklar mevcut."

Trump ise Ukrayna'nın gündemde olduğunu reddederek, "Nükleer silahları ve nükleer silahsızlanmayı görüşmek için bir araya gelebiliriz" dedi.

Çin ne istiyor?

Washington'daki bir üniversitede görevli uzman Joseph Torigian'a göre Çin, Avrupa'nın dışlandığı Ukrayna görüşmelerine katılmak istemiyor; çünkü savaşta Rusya'yı desteklediği yönündeki algıyı zayıflatmak için elinden geleni yapıyor.

Torigian, Çinli elitlerin son yıllarda Avrupa Birliği'ni giderek daha fazla göz ardı etmelerine rağmen, Avrupa ülkeleriyle önemli ticaret ortakları olarak iyi ilişkileri sürdürmekle hâlâ ilgilendiklerini söylüyor. Ancak Pekin, nükleer silahlarla ilgili müzakerelere de şüpheyle yaklaşıyor: "Kendi nükleer programlarının daha küçük olması nedeniyle, bunun avantajlarından birinin belirsizlik olması gerektiğini düşünüyorlar."

Barış sağlama hikâyesi

Rusya, Avrupa'yı Ukrayna müzakerelerinin dışında bırakmak ve Moskova'nın uluslararası sahnede izole edilemeyeceğini bir kez daha göstermek için böyle bir toplantıya ilgi duyduğunu açıktan gösteriyor. Amerikan lideri açısından da bunun cazibesi açık.

Torigian, "Trump'ı heyecanlandıran şey, bunun ihtişamı ve yarattığı atmosfer" diyor. "Trump, bu büyük güçlerin bir araya gelmesinin ne kadar harika olduğuna, bunu yapan ilk kişinin kendisi olduğuna ve barışı sağladığına dair bir hikâye anlatma fırsatı bulacak."

Çin için Yalta hoş bir anı değil

Pekin açısından bakıldığında, faydalar çok daha belirsiz. Torigian, "Yalta Çinliler için hoş bir anı değil" diyor. Çinliler, Stalin'in Mançurya'da Sovyetlere özel çıkarlar sağlamış olmasına öfkelenmişti.

"Çin'de Komünistlerin 1949'daki zaferinden sonra Mao Zedong bile Sovyetlerin Yalta'da talep ettiği her şeyin büyük bir sorun kaynağı olduğunu düşünüyordu" diyen Torigian, bu anlaşmazlıkların kısmen Çin ile SSCB arasındaki sonraki ayrılığın nedenlerini açıkladığını belirtiyor.

Bugünün koşulları 1945'ten farklı

Doğu Avrupa sözkonusu olduğunda ise tarihçiler, Sovyet nüfuz alanının genişlemesinin ne ölçüde kaçınılmaz bir gerçeğin kabul edilmesinden ibaret olduğu konusunda hâlâ tartışıyor. Şubat 1945'e gelindiğinde Kızıl Ordu zaten Romanya, Bulgaristan, Polonya, Macaristan ve Çekoslovakya'nın büyük bölümlerini işgal etmiş durumdaydı.

Ancak bugün Rus ordusu, Kremlin'in Rus toprağı olarak ilan ettiği doğu Ukrayna'daki bölgelerin tamamını bile kontrol etmiyor. Ayrıca 1945'ten farklı olarak, olası zirve katılımcılarından yalnızca biri doğrudan savaşın tarafı konumunda.

Uluslararası prestij hesabı

Uzmanlara göre, dünya düzeninin nüfuz alanlarına açık biçimde bölünmesi fikriyle ilgilenen tek ülke Rusya. Trump döneminde kabul edilen Ulusal Güvenlik Stratejisi Batı Yarımküre'yi ABD'nin nüfuz alanı olarak tanımlamasına rağmen, ABD Tayvan'a verdiği desteği terk etmeye hazır değil. Öte yandan Çin'in Latin Amerika'daki varlığı da Pekin açısından önemini koruyor.

Glasgow Üniversitesi'nden bir uzman, Rusya'nın kendisini ABD ve Çin ile eşit düzeyde bir süper güç olarak gördüğünü belirtiyor. Ancak "Kapalı kapılar ardında ne Çinli uzmanlar ne de Çin liderliği Rusya'yı kendileriyle eşit bir güç olarak görüyor" diyerek, Çin liderliğinin gerçekten eşit gördüğü tek ülkenin ABD olduğunu vurguluyor.

Üçlü bir zirvenin Şi Cinping'in diğer büyük güçlerin liderlerinin yanına geldiği küresel bir devlet adamı olarak resmedilmesi sayesinde Pekin'in uluslararası prestijini artırabileceği değerlendiriliyor. Ancak ABD Kongresi ara seçimlerinde Cumhuriyetçilerin yenilgiye uğramasının ardından Trump'ın uluslararası arenadaki konumu da daha belirsiz hale geldi. Toplantının kendisi konusunda hâlâ büyük bir kararsızlık olduğu belirtiliyor.

Yalta'nın sembolik mirası

2000'li yıllarda dönemin ABD Başkanı George W. Bush, Doğu Avrupa'ya yaptığı ziyaretlerde Yalta anlaşmalarını defalarca tarihsel bir kötülük olarak nitelendirmişti. Bush, 2002 yılında Vilnius'ta "Artık Yalta'lar olmayacak" demişti.

Yaklaşık 25 yıl sonra Putin, ABD ve Çin liderleriyle Yalta Konferansı'nı uzaktan da olsa andıran bir formatta bir toplantı gerçekleştirmeyi başarırsa, toplantının somut sonuçlar üretmemesi durumunda bile bu onun için sembolik bir zafer olacak.