Türkiye'nin iklim karnesi: COP31 ev sahibi gerilerde

Antalya'da küresel iklim mücadelesine yön vermek isteyen Türkiye, kendi performansında gerileme yaşadı. COP31'in üçüncü gününde dünya liderlerinin bir araya gelmesiyle birlikte açıklanan 2027 İklim Değişikliği Performans Endeksi'nde (CCPI) Türkiye, bir sıra gerileyerek 53'üncü sıraya düştü. Genel performansı yine "çok düşük" kategorisinde kaldı.

COP31 başkanlığında elektrifikasyonu öne çıkaran Türkiye, küresel nihai enerji tüketiminde elektriğin payını 2035'te yüzde 35'e yükseltmeyi hedefliyor. Ancak rapor, yenilenebilir enerji yatırımları büyürken fosil yakıtlardan elektrik üretiminin de arttığını, kömür, petrol ve gazdan çıkış için açık bir takvim bulunmadığını vurguluyor.

Kategorilerdeki performans dağılımı

İklim performansı endeksini hazırlayan kurumların değerlendirmesine göre Türkiye, dört ana kategoride farklı sonuçlar aldı:

• Sera gazı emisyonları: "düşük"
• Enerji kullanımı: "düşük"
• İklim politikaları: "çok düşük" (59'uncu sırada)
• Yenilenebilir enerji: "orta"

Mevcut taahhüt hedefleri karşılamıyor

Rapora göre mevcut ulusal iklim taahhüdü, Türkiye'yi 2053 net sıfır hedefine ulaştıracak bir yola sokmuyor. Hatta 2035'e kadar emisyonların bugünkü düzeyin üzerine çıkmasına izin veriyor.

Değerlendirmeye katkı sunan uzmanlar, bağlayıcı bir karbonsuzlaşma yol haritasının eksikliğine dikkat çekiyor. Mutlak emisyon azaltım hedefleri, sektörlere özgü karbon bütçeleri, uygulama takvimi ve hesap verebilirlik mekanizmaları talep ediliyor.

İstanbul Politikalar Merkezi İklim Değişikliği Çalışmaları Koordinatörü Dr. Ümit Şahin, gerçek bir mutlak azaltım hedefi, kömürden çıkış tarihi ve güvenilir bir uygulama planı olmadan Türkiye'nin politika performansının zayıf kalacağını belirtiyor. Şahin, yenilenebilir enerji hedefleri ve kurulum hızının Türkiye'nin puanını desteklediğini, ancak bunun tek başına yeterli olmadığını vurguluyor:

"Gerçek bir enerji dönüşümü, kömürden çıkış ve fosil yakıtlardan uzaklaşma planı şart."

Yenilenebilir büyüyor, fosil yakıtlar da artıyor

Türkiye'nin güneş enerjisi kurulu gücü, 2022'den Eylül 2026'ya kadar yaklaşık üç katına çıkarak 9,5 gigavattan 28 gigavata ulaştı. Buna karşılık fosil yakıtlardan elektrik üretimi de 2022-2025 döneminde 186 teravatsaatten 201 teravatsaate yükseldi.

Uzmanların değerlendirmesine göre yenilenebilir enerji, fosil üretimin yerini almak yerine artan talebi karşılayan iki kollu bir büyüme stratejisinin parçası oluyor. Kömür, petrol ve gaza yönelik teşvikler ile fiyat garantilerinin sürmesi bu tabloyu pekiştiriyor.

Raporda ayrıca şu gelişmelere dikkat çekiliyor:

• Afşin-Elbistan A Termik Santrali'ne iki yeni ünite eklenmesine ilişkin ÇED olumlu kararının 2026'da mahkemece iptal edildiği
• Cenal santraline 1.050 megavatlık ilave kapasite için çevresel izin sürecinin başlatılması

Avrupa İklim Eylem Ağı İklim ve Enerji Politikaları Koordinatörü Özlem Katısöz, COP31 başkanlığının Türkiye'ye küresel liderlik sorumluluğu yüklediğini belirtiyor:

"Ancak liderlik önce kendi evinde somut adımlar atmayı gerektirir. Hem yeni kömür santralleri planlayıp hem iklim lideri olunamaz."

Elektrifikasyon hedefi ulusal düzeyde somutlaştırılamıyor

Rapor, Türkiye'nin COP31 için geliştirdiği elektrifikasyon girişimini olumlu karşılıyor. Ancak küresel hedefin henüz ulusal hedeflerle somutlaştırılmadığını belirtiyor. Elektrifikasyonun fosil yakıtlardan uzaklaşmayı açıkça amaçlaması gerektiği, bunun kendiliğinden gerçekleşecek bir sonuç sayılamayacağı vurgulanıyor.

Temmuz 2025'te kabul edilen İklim Kanunu ve ulusal Emisyon Ticaret Sistemi olumlu adımlar arasında sayılıyor. Ancak kanunun fosil yakıtları doğrudan hedef almaması ve bağlayıcı sektörel hedefler içermemesi eleştiriliyor. Emisyon tavanının önceden sabitlenmesi yerine yoğunluk esasına dayanmasının sistemin etkisini sınırlayacağı değerlendiriliyor.

Uzmanlar, yenilenebilir projeleri için acele kamulaştırma uygulamalarının yerel direniş ve hak ihlali bildirimlerine yol açtığını da kaydediyor. Dönüşümün, etkilenen toplulukların katılımıyla yürütülmesi isteniyor.

Ekosfer Derneği Yönetim Kurulu Üyesi Özgür Gürbüz, yenilenebilir enerji hedefleri ve mevzuat değişikliklerinin uygulamada fosil yakıtlar ve nükleer enerji gibi engellere takıldığını ifade ediyor:

"İklim politikası parça parça başarılı olabilen bir süreç değil, çarkların birlikte hareket etmesi gerek."

Sıfır atık politikası da sorgulanıyor

COP31'in üçüncü gününün teması olan sıfır atık da raporda tartışmaya açılıyor. Uzmanlar, belediye atıklarının yakılmasının yenilenebilir enerji kapsamında değerlendirilmesine dikkat çekiyor. Türkiye kıyılarındaki plastik kirliliği bağlamında hava ve toprak kirliliğine ilişkin kaygılar dile getirilirken, geri dönüşüm oranlarında şeffaflık eksikliği eleştiriliyor.

Raporda ayrıca yeni nükleer santral inşası ve fosil gazdan elektrik üretimi gibi faaliyetlerin Yeşil Taksonomi Yönetmeliği'ne dahil edildiği belirtiliyor.

Endeksin genel tablosu: Danimarka öne çıkıyor

Hiçbir ülke gerekli performansa ulaşamadığı için endeksin ilk üç sırası yine boş bırakıldı. Danimarka dördüncü sırayla üst üste altıncı kez en iyi performansı gösteren ülke oldu. Onu Litvanya, Lüksemburg, Birleşik Krallık, Fas ve Şili izledi.

Öne çıkan sıralamalar şöyle:

• 7. Birleşik Krallık – "yüksek" performanstaki tek G20 ülkesi
• 19. Avrupa Birliği
• 20. Fransa
• 25. Almanya
• 53. Türkiye – "çok düşük" kategorisi
• 54. Avustralya – müzakere başkanı
• 56. Çin
• 65. Suudi Arabistan
• 66. Rusya
• 67. ABD
• 68. İran

Endeksin hazırlanmasında 64 ülke ile AB değerlendiriliyor ve küresel sera gazı emisyonlarının yüzde 90'ından fazlasını kapsıyor. Puanın yüzde 40'ını emisyonlar, kalanını eşit ağırlıklarla yenilenebilir enerji, enerji kullanımı ve iklim politikaları oluşturuyor. Politika değerlendirmesine yaklaşık 500 uzman katkı sundu.

Uzmanların talepleri

Türkiye'den beklenen somut adımlar arasında şunlar yer alıyor:

• Yeni kömür madenleri ve santrallerine izin verilmemesi
• Fosil yakıt teşvikleri ile arama faaliyetlerinin sonlandırılması
• Kapsamlı bir çıkış takvimi hazırlanması
• Kömür bölgelerinin ve etkilenen toplulukların katılacağı adil geçiş planının oluşturulması