COP31'de Elektrifikasyon Rüzgârı Esiyor: Fosil Yakıtlar Neden Hâlâ Sahada?

Antalya'da hükümetlerin iklim pazarlığı ile çevre hareketlerinin fosil yakıtlardan çıkış çağrıları aynı zeminde buluşuyor. Birleşmiş Milletler İklim Konferansı COP31'e ev sahipliği yapan Türkiye, ulaşımda, binalarda ve sanayide elektrik kullanımının dünya genelinde yaygınlaştırılmasını öne çıkarıyor. Ancak kendi enerji geleceğinde kömür, petrol ve doğal gaz da yerini korumayı sürdürüyor.

Zirveden dört gün önce açıklanan Milli Enerji 2040 vizyonu bu tartışmayı somutlaştırdı. Güneş ve rüzgar yatırımlarının büyütülmesi hedeflenirken kömürden çıkış takvimi açıklanmadı. Petrol ve doğal gaz yatırımlarının da süreceği duyuruldu.

Fosil Yakıtlar COP31 Gündeminde Nerede Duruyor?

9-20 Kasım tarihlerindeki konferansta Türkiye başkanlık görevini üstlenirken müzakerelere Avustralya öncülük edecek. Görüşülecek başlıklar arasında emisyon azaltımı, adil geçiş, uyum, finansman, kayıp ve zararlar ile karbon piyasaları bulunuyor.

Türkiye'nin "Uygulama COP'u" yaklaşımındaki Eylem Gündemi, taahhütleri projelerle hayata geçirmeyi amaçlıyor. Temiz enerji, sıfır atık, gıda güvenliği, dirençli şehirler ve sağlık, 10 öncelik arasında yer alıyor. Ancak fosil yakıtlardan çıkış, başkanlığın Eylem Gündemi'nde ayrı bir öncelik olarak yer almıyor. 10 Kasım'daki enerji ve ulaştırma gününün alt başlıkları arasında da bulunmuyor.

Tematik takvimde ise şu başlıklar sıralanıyor:

• Elektrifikasyon
• Arz güvenliği
• Şebeke altyapısı
• Enerji çeşitlendirmesi
• Verimlilik
• Sürdürülebilir ulaşım

Şirketler de COP31 oturumlarında yer alıyor. Rönesans Holding sağlık altyapısında iklim dayanıklılığı, Yaşar Holding ve Pınar tarımsal sanayide dönüşüm, Sütaş döngüsel gıda ve tarım sistemleri, Türkiye İş Bankası ise iklime uyum yatırımları başlıklarında programda listeleniyor.

Elektrifikasyon Fosilden Çıkışı Sağlayacak mı?

Başkanlık, 2035'e kadar dünya genelinde kullanılan enerjinin yüzde 35'inin elektrikten karşılanmasını hedefliyor. Bu hedef, elektriğin ne kadarının yenilenebilir kaynaklardan üretileceğini göstermiyor. Elektrifikasyonun temiz enerji arzı, şebeke, depolama ve verimlilik yatırımlarıyla desteklenmesi öngörülüyor.

17 kuruluşun oluşturduğu İklim Ağı, kömür teşviklerinin devamını eleştiriyor. Ağın talepleri arasında:

• Yeni kömür projelerinin durdurulması
• Kömürе yönelik kamu desteklerinin sonlandırılması
• Çalışanlarla yöre halkını koruyacak adil geçiş politikaları
• Yüzde 100 yenilenebilir kaynaklara dayalı elektrik sisteminin savunulması

Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi öğretim üyesi Doç. Dr. Doğukan Doğu Yavaşlı, "Yenilenebilir enerji yatırımlarının büyümesi önemli ama bunun fosil yakıt kullanımında kalıcı bir azalmaya dönüşmesi gerekiyor" diyor.

Türkiye'nin Emisyon Hedefi Neden Eleştiriliyor?

Türkiye, COP30 öncesinde sunduğu taahhütte 2035 emisyonlarını, arazi kullanımı ve ormancılık dahil 643 milyon ton karbondioksit eşdeğeriyle sınırlamayı hedefledi. Azaltımın hesaplanması, bugünkü emisyonlara değil gelecekteki emisyon artışını öngören referans senaryoya göre yapılıyor.

BM Çevre Programının Ekim ayındaki Emisyon Açığı Raporu'na göre Türkiye, mevcut politikalarla 2035 hedefine ulaşabilir. Rapora göre ek önlem gerektirmemesi, hedefin yeterince güçlü olmadığının göstergesi sayılıyor. Türkiye ise taahhüdünü ulusal koşullarıyla uyumlu en yüksek çaba olarak tanımlıyor ve 2053 net sıfır hedefini yineliyor.

Önceki Zirvelerde Fosilden Çıkış Nasıl Tartışıldı?

2023'teki COP28'de ülkeler, enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan adil ve hakkaniyetli biçimde uzaklaşmaya katkı sunmaya çağrılmıştı. COP30'da ise fosilden uzaklaşma yol haritası ortak COP kararı olmaması nedeniyle başkanlığın gönüllü katkıları arasında sunuldu.

Greenpeace, Brezilya'nın yol haritasını önemli bulmakla birlikte açık bir fosilden çıkış takvimi içermemesini eleştiriyor. COP31'de ise 2035'e kadar yüzde 35 küresel elektrifikasyon hedefinde uzlaşılmasını ve bunun yenilenebilir enerjinin fosil yakıtların yerini almasını sağlayacak şekilde uygulanmasını istiyor.

COP31'de Fosilden Çıkışı Kim Tartışacak?

Fosilden çıkış, resmi yan etkinlik listesinde birden fazla toplantıda yer alıyor:

• 10 Kasım: Hukuki hesap verebilirlik oturumunda Tuvalu'nun iklim değişikliğinden sorumlu bakanı ile Greenpeace, ClientEarth ve WWF temsilcileri yer alacak.
• 18 Kasım: Fosil yakıtsız bölgeler oturumunda Irene Vélez Torres, Vanuatu İklim Değişikliği Bakanı Ralph Regenvanu ve PAIRVI'dan Soumya Dutta konuşacak.
• 9 Kasım: Avustralya Pavilyonu'nda Türkiye ve Avustralya sivil toplumunun çıkış çağrısı ele alınacak.

Yan etkinlikler, ülkelerin ortak takvimde uzlaşacağı anlamına gelmiyor.

Halkların İklim Zirvesi Ne Sunuyor?

COP31 ile aynı dönemde, 14-18 Kasım tarihlerinde Antalya'da Halkların İklim Zirvesi düzenlenecek. Zirve, kadınların, işçilerin, köylülerin ve yaşam alanlarını savunanların taleplerini buluşturuyor. Destekçileri arasında Greenpeace Türkiye, Türk Tabipleri Birliği, Uluslararası Af Örgütü ve DİSK'e bağlı sendikalar bulunuyor.

Zirve programı gün gün şöyle:

• 14 Kasım: Yürüyüş ve mitingle başlangıç
• 15 Kasım: Doğanın hakları
• 16 Kasım: Fosilden çıkış ve enerji demokrasisi
• 17 Kasım: Demokrasi ve barış
• 18 Kasım: Gıda egemenliği ve agroekoloji

16 Kasım'da İklim Ağı fosilden çıkış ve adil geçişi, Oxfam dönüşümün maliyetini, Heinrich Böll Stiftung İstanbul enerji kararlarına katılımı, GAIA atıkla fosil yakıt ilişkisini tartışacak. Alternatif programda yerel çevre mücadeleleri, sağlık ve insan hakları başlıkları da bulunuyor.

COP31 Zirvesinin Menüsü ve Çevresel Sorguları

Bakanlık, zirve boyunca Yeşil Bölge'yi 1,5 milyon kişinin ziyaret etmesini bekliyor. Alanda 22 restoran ve 85 kiosk bulunacak, helal, vegan, vejetaryen ve glütensiz seçenekler sunulacak. "7 Bölge 7 Mutfak" yaklaşımıyla yöresel yemekler ve sıfır atık mutfak uygulamaları tanıtılacak.

Bakanlık, yerel ve mevsimsel ürünlerle düşük karbonlu menüler hedefliyor. Ürünlerin yüzde 51'inin en fazla 80 kilometre uzaklıktaki firmalardan alınacağı bildiriliyor. Ancak bilgi notunda oranın nasıl hesaplandığı ve menülerin karbon ayak izi belirtilmiyor.

Zirvenin Maliyeti ve Başarısı Nasıl Ölçülecek?

Bakanlık alanı "yaşayan bir iklim laboratuvarı" olarak tanımlıyor. Ancak paylaşılan notlarda toplam emisyon, azaltım hedefi ve karbon dengelemenin ayrıntıları açıklanmıyor. Zirvenin bütçesi ve kamu kaynaklarıyla sponsor katkılarının dağılımı da belirtilmiyor.

Bakan Murat Kurum, Yeşil Bölge'nin festival alanına döneceğini söylüyor. Mavi Bölge'deki tropikal bahçede ise 10 türden 20 bin kelebek bulunduğu belirtiliyor. Kelebeklerin taşınması ve bahçenin enerji tüketiminden kaynaklanan çevresel etkiler açıklanmıyor.

Doç. Dr. Yavaşlı'ya göre başarı, iklim değişikliğinin etkilerine karşı önlemler için ayrılan paranın ihtiyaç duyulan yerlere ulaşması ve risklerin azalmasıyla ölçülmeli.