Türkiye'de hava kirliliğinin faturası ağır: Yılda 26 bin 500 erken ölüm, 55 milyar dolar maliyet

Türkiye'de kömür, petrol ve doğal gaz kullanımının bedeli yalnızca enerji faturalarına yansımıyor. Fosil yakıt kaynaklı hava kirliliği her yıl binlerce erken ölüm, bebeklerde ciddi sağlık sorunları ve milyonlarca günlük iş gücü kaybıyla ilişkilendiriliyor. Yıllık ekonomik maliyet ise yaklaşık 55 milyar doları buluyor.

Enerji ve Temiz Hava Araştırma Merkezi ile Temiz Hava Hakkı Platformu'nun ortaklaşa hazırladığı "Fosil Yakıtların Türkiye'ye Ağır Faturası: Sağlık Yükü ve Ekonomik Maliyeti" başlıklı araştırma, Türkiye'nin nüfusunun maruz kaldığı ince partikül madde (PM2,5) kirliliğinin yüzde 52'sinin fosil yakıt kaynaklı emisyonlardan kaynaklandığını ortaya koyuyor. Rapor, Türkiye'nin Kasım ayında Antalya'da ev sahipliği yapmaya hazırlandığı COP31 İklim Zirvesi öncesinde kamuoyuna sunuldu.

PM2,5 nedir ve hangi hastalıklara yol açıyor?

Çapı 2,5 mikrometre veya daha küçük olan PM2,5 parçacıkları akciğerlerin derinliklerine ulaşabiliyor ve kan dolaşımına geçerek farklı organları etkileyebiliyor.

Araştırmaya göre fosil yakıt kaynaklı PM2,5 kirliliği Türkiye'de yılda tahminen yaklaşık 26 bin 500 erken ölüme yol açıyor. Belirsizlik aralığı ise 15 bin 600 ile 41 bin 200 ölüm arasında değişiyor.

Hava kirliliğiyle bağlantılı ölüm nedenleri arasında şunlar yer alıyor:

• Akciğer kanseri
• Kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH)
• Alt solunum yolu enfeksiyonları
• İskemik kalp hastalığı
• İnme
• Diyabet

Erken ölümler nedeniyle yılda yaklaşık 498 bin 300 yaşam yılı kaybedildiği hesaplanıyor. Bilimsel çalışmalar PM2,5 maruziyetini ayrıca demans, Alzheimer ve başka sağlık sorunlarıyla da ilişkilendiriyor.

Hava kirliliği bebekleri de vuruyor

Fosil yakıt kaynaklı kirlilik Türkiye'de yılda yaklaşık 8 bin erken doğum ve 8 bin 200 düşük doğum ağırlıklı bebekle ilişkilendiriliyor. Çocuklarda yılda yaklaşık 5 bin 100 yeni astım vakası ve astım nedeniyle 6 bin 500 acil servis başvurusu kaydediliyor.

Temiz Hava Hakkı Platformu Yürütme Kurulu Üyesi Prof. Dr. Çiğdem Çağlayan, hava kirliliği ve iklim değişikliğinin sağlık yükünün eşit dağılmadığının altını çiziyor. Düşük gelirli topluluklar, kadınlar ve çocuklar bu konuda en fazla etkilenen gruplar arasında.

55 milyar dolarlık maliyeti kim ödüyor?

Araştırmaya göre hava kirliliği nedeniyle Türkiye'de yılda yaklaşık 8,46 milyon iş günü hastalık izniyle kaybediliyor. Yıllık ekonomik maliyet 2024 kuruyla 1,8 trilyon lira olarak hesaplanıyor. Bu tutar:

• Türkiye'nin 2024 gayrisafi yurt içi hasılasının yüzde 4,1'ine karşılık geliyor
• Sağlık Bakanlığı'nın aynı yılki başlangıç bütçesinin yaklaşık 2,5 katına denk düşüyor

Temiz Hava Hakkı Platformu Koordinatörü Deniz Gümüşel, güncel kurla maliyetin yaklaşık 2,7 trilyon liraya tekabül ettiğini belirtiyor. Prof. Dr. Çağlayan ise fosil yakıt şirketleri kâr elde ederken sağlık maliyetlerinin bireylere, kamuya ve sağlık sistemine yüklendiğini vurguluyor.

En çok erken ölüm İstanbul'da

Hava kirliliğiyle ilişkili en yüksek yıllık erken ölüm sayısı İstanbul'da 8 bin 100 ile öne çıkıyor. Şehir sıralaması şöyle:

1. İstanbul – 8 bin 100 erken ölüm
2. Ankara – 2 bin 500
3. İzmir – 2 bin 400
4. Bursa – 1600
5. Hatay – 1000

İstanbul'da yılda 100 bin kişi başına yaklaşık 56 ölüm fosil yakıt kaynaklı PM2,5 kirliliğine atfediliyor. Fosil yakıtların ortalama PM2,5 konsantrasyonuna katkısı Hatay'da metreküp başına 12 mikrogram, Bursa'da 8, İzmir'de 7, İstanbul'da 5 ve Ankara'da 4 mikrogram olarak ölçüldü.

Kirlilik özellikle kış aylarında belirgin şekilde artıyor. Aralık ayında fosil yakıtların PM2,5'e katkısı Hatay'da yaklaşık 18, İzmir'de 15, Bursa'da 12 ve İstanbul'da 9 mikrogram/metreküpe çıkıyor.

Türkiye'nin kirliliği sınır ötesine taşıyor

Türkiye'nin kara kaynaklı fosil yakıt emisyonları komşu ülkelerde de ölüm sayılarını artırıyor:

• Mısır: Yılda yaklaşık 3 bin 200 erken ölüm
• Suriye: 1700
• Irak: 800
• İsrail: 500
• Yunanistan: 400

Bu beş ülkedeki toplam ekonomik maliyet yaklaşık 9,1 milyar dolar olarak hesaplandı.

Türkiye fosil yakıtlara ne kadar bağımlı?

2024 verilerine göre Türkiye'nin elektrik üretiminin yüzde 35'i kömürden, yüzde 19'u doğal gazdan sağlandı. Karayolu ulaşımında kullanılan enerjinin yüzde 66'sı dizelden, yüzde 17'si LPG'den, yüzde 16'sı benzinden geldi. Sanayide nihai enerji tüketiminin yaklaşık yüzde 60'ı fosil yakıtlardan karşılandı.

PM2,5 için neden yasal sınır yok?

Türkiye'de kara kaynaklı fosil yakıt emisyonlarından gelen PM2,5 katkısı nüfusun yüzde 53'ü için Dünya Sağlık Örgütü'nün yıllık 5 mikrogram/metreküplük kılavuz değerini aşıyor. Nüfusun yüzde 16'sında ise bu katkı, Avrupa Birliği'nin 2030 hedefi olan 10 mikrogram sınırının üzerinde kalıyor.

Türkiye'de PM2,5 için bağlayıcı bir ulusal dış ortam hava kalitesi standardı bulunmuyor. Uzmanlar, böyle bir standart oluşturulmasını ve kömürden elektrik üretiminin aşamalı olarak sonlandırılmasını öneriyor.

Kömürden çıkış mümkün mü?

Sabancı Üniversitesi İstanbul Politikalar Merkezi İklim Değişikliği Çalışmaları Koordinatörü Dr. Ümit Şahin'e göre Türkiye'nin elektrik üretiminde kömürden çıkması teknik olarak mümkün, ancak siyasi karar gerektiriyor.

Merkezin 2025 sonunda yayımladığı çalışma, sera gazı emisyonlarının 2035'e kadar yüzde 35 azaltılabileceğini ve 2036'ya kadar elektrik üretiminde kömürden tamamen çıkılabileceğini gösteriyor. Bunun için gerekenler:

• Yılda yaklaşık 10 gigavat yeni güneş ve rüzgâr kapasitesi kurulması
• Şebeke altyapısının güçlendirilmesi
• Batarya depolama yatırımlarının artırılması

Enerji uzmanları, yenilenebilir kapasitenin artmasının tek başına yeterli olmadığını vurguluyor. Sağlık açısından beklenen kazanımların elde edilmesi, fosil yakıt tüketiminin yerini almasına bağlı. Fosil yakıt tüketimi yüksek seviyede kalırsa enerji dönüşümünün sağlık faydaları sınırlı kalıyor.