Türkiye karbonsuzlaşma sözü verdi: Kömür desteği neden sürüyor?

Fosil yakıtların ve kömür madenciliğinin ülkeye zarar verdiğine dikkat çeken COP31 Başkanı ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum, 10 Kasım'daki basın toplantısında "Fosil yakıtlar, kömür madenleri, diğer metan konuları ülkenize zarar veriyor. Vatandaşınıza, tarımınıza, turizminize, sanayinize zarar veriyor" ifadelerini kullandı.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan da Liderler Zirvesi'nin açılışında karbonsuzlaşma vurgusu yaparak, "Enerjiden sanayiye, ulaştırmadan tarıma kadar tüm sektörlerimizi karbonsuzlaştırma rotasında yeniden yapılandırıyor, ekonomimizin bütün sektörlerinde yeşil dönüşümü esas alıyoruz" dedi. Kalkınma ve enerji güvenliği planlarında çevresel faktörleri gözettiklerini, 2053 net sıfır hedefi doğrultusunda ilerlediklerini söyledi.

Antalya'da 11-12 Kasım tarihlerinde düzenlenen COP31 Liderler Zirvesi'nin açılışında Erdoğan'ın yanı sıra BM Genel Sekreteri António Guterres de bir konuşma yaptı. Zirveye 95 ülkeden 102 liderin katıldığı bildirilmişti.

BM'den takvim ve somut adım çağrısı

Zirvede Brezilya'nın fosilden uzaklaşma yol haritası sunuldu. BM Genel Sekreteri António Guterres, mevcut ve gelecekteki COP başkanlıklarından çalışmayı ilerletmelerini istedi. Ülkelerden şu adımları beklediğini açıkladı:

• İçinde takvim, sorumluluk ve finansman ihtiyaçları bulunan ulusal yol haritaları hazırlanması
• Bu yol haritalarının bütçelere ve altyapı kararlarına yansıtılması
• Kamu kaynaklarının fosil bağımlılığını kalıcılaştıran yatırımları desteklememesi
• 2028'deki küresel durum değerlendirmesine kadar fosil yakıt kullanımını veya üretimini azaltmak için atılan somut adımların ve ölçeklenme planının gösterilmesi

3 Kasım'da açıklanıp COP31'de sunulan bu yol haritası, ortak COP kararı veya yeni bağlayıcı yükümlülük içermiyor; Brezilya başkanlığının gönüllü bir katkısı niteliğinde.

Türkiye'de kömür desteği sürüyor

Kurum, elektrifikasyon ve yenilenebilir enerji yatırımları sayesinde fosilden çıkılacağını savunuyor: "Şimdi bunları yaptıktan sonra zaten fosil yakıttan çıkmış olacaksınız. Bunun adına ne derseniz deyin."

COP31 başkanlığının hedefi, elektriğin küresel nihai enerji tüketimindeki payını 2035'e kadar yüzde 35'e çıkarmak. Cumhurbaşkanı Erdoğan ise önümüzdeki 10 yılda elektrik kullanım oranını yüzde 50 artırmayı hedeflediklerini açıkladı. Ancak bütün sektörleri karbonsuzlaştırma mesajına karşın fosil yakıtlardan çıkış için bir takvim verilmedi.

Enerji Bakanlığı verilerine göre Türkiye'de 2025'te üretilen elektriğin yarısından fazlası kömür ve doğal gazdan karşılandı. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, güneş ve rüzgar kapasitesini 2040'a kadar 175 gigavata, yenilenebilirin kurulu güçteki payını yüzde 77'ye çıkarma hedefini yineliyor. Bu oranın üretilen elektriği değil, santrallerin kurulu gücünü kapsadığı belirtiliyor.

Milli Enerji 2040 vizyonunda petrol talebinin elektrikleşmeyle azaltılması hedeflenirken petrol ve doğal gaz yatırımları sürüyor. Bayraktar, petrol ihtiyacını yurt içi ve yurt dışı üretimle karşılamayı amaçladıklarını söylüyor. Yerli kömüre desteğin süreceği, 2029'a uzanan alım garantisiyle de teyit edilmiş durumda.

İklim Ağı'ndan itiraz

Greenpeace Türkiye, TEMA Vakfı, WWF-Türkiye ve SEFiA dahil 17 kuruluşun oluşturduğu İklim Ağı, kömürden çıkış takvimi bulunmamasına itiraz ediyor. Ağın talepleri şöyle:

• Yeni kömür projelerinin durdurulması
• Kömüre kamu desteklerinin sonlandırılması
• Çalışanlarla yöre halkını koruyacak adil geçiş politikalarının hazırlanması
• Maliyetlerin düşük gelirli hanelere yüklenmemesi
• Yerel yönetimlerin, kooperatiflerin ve toplulukların enerji üretimine ve kararlara katılabilmesi

COP31 başkanlıklarından ne bekleniyor?

Fosil Yakıtların Ötesi Ağı'nın Uluslararası Kampanya Sorumlusu Anna McGurk, yol haritasının sunulmasının ardından Türkiye ve müzakerelere öncülük eden Avustralya'nın somut bir ilerleme yolu ortaya koymadığını söyledi. McGurk, Türkiye'den yeni kömür santrali yapılmayacağına ilişkin taahhüt ve fosilden çıkış planı istiyor. Bunlar olmadan artan elektrik talebinin yeni fosil yatırımlarını beraberinde getirebileceği uyarısında bulunuyor.

Uluslararası İklim Eylem Ağı, yol haritası sürecinin Antalya'da sürdürülmesini ve zirvenin siyasi sonuçlarına dahil edilmesini talep ediyor. Elektrikleşmenin yüzde 100 yenilenebilir kaynaklara dayanmasını, fosilin yerini almasını ve elektriğe erişimi olmayan toplulukları öncelemesini istiyor. Gelişmekte olan ülkelere finansman ve teknoloji desteği çağrısı yapıyor.

Türkiye'nin emisyonları artıyor

Kurum, Eylem Gündemi hedefleri gerçekleşirse dünya emisyonlarının 2035'e kadar yaklaşık yüzde 30 azaltılabileceğini öngördüklerini söylüyor. Bunun Türkiye'nin ulusal hedefi değil, küresel gündemin beklenen etkisi olduğu belirtiliyor. Türkiye'nin emisyonları ise artıyor: TÜİK verilerine göre 2024'te yüzde 5,3 artışla 584,5 milyon ton karbondioksit eşdeğerine ulaştı.

Kurum ayrıca deprem konutlarında enerji yoğunluğunun yüzde 40 azaldığını söylüyor. Ancak açıklamada karşılaştırılan binalar ve dönem belirtilmiyor.

İklim finansmanı: Kredi mi, hibe mi?

Hükümet, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı ile hazırlanan "İklim Uygulama Köprüsü" aracılığıyla finansmanı ihtiyaç sahibi ülkelerle buluşturmayı amaçlıyor. Erdoğan, en az gelişmiş ülkelerle gelişmekte olan küçük ada devletlerinin finansmana, teknolojiye ve kapasite geliştirme imkanlarına erişiminin kolaylaştırılmasını istedi.

COP29'da gelişmekte olan ülkelere sağlanan iklim finansmanı için iki hedef belirlenmişti:

1. Gelişmiş ülkelerin öncülüğünde 2035'e kadar yılda en az 300 milyar dolar sağlanması kararlaştırıldı.
2. Kamu ve özel kaynaklardan sağlanan toplam finansmanın aynı tarihe kadar yıllık en az 1,3 trilyon dolara çıkarılması çağrısı yapıldı.

Halkların İklim Zirvesi'nin açıklamasına göre Afrika ülkelerinin, iklim etkilerine karşı önlemlere ayrılan finansmanın üç katına çıkarılmasını ayrı gündem başlığında görüşme talebi, uzlaşma sağlanamadığı için kabul edilmedi.

Antalya'da 14-18 Kasım'da düzenlenecek alternatif zirve, kaynakların yeni borç yaratmadan hibe olarak aktarılmasını istiyor. Finansmanın şirket karlarına değil, kamusal hizmetlere, ekosistemlerin korunmasına, iklim etkilerine karşı önlemlere ve adil geçişe yöneltilmesini talep ediyor. Kaynak yönetiminde kadınların, çiftçilerin, işçilerin ve yerel toplulukların söz sahibi olmasını savunuyor.