Dünya pazarında dengeler değişiyor: Türkiye ihracatta neden geriliyor?

Ticaret Bakanı Ömer Bolat, 3 Kasım'da İstanbul'da düzenlediği basın toplantısında Ekim ayı ihracatını açıkladı. Buna göre Türkiye, Ekim ayında 25,9 milyar dolarlık ihracat gerçekleştirerek Cumhuriyet tarihinin en yüksek üçüncü aylık ihracat seviyesine ulaştı. Bakan Bolat, mal ihracatında son 42 ayın 31'inde artış, 24'ünde rekor kırıldığını da sözlerine ekledi.

Bakan'ın açıklamaları salonda alkışla karşılanırken, ihracatın içinde bulunduğu tablo yalnızca rekor sevinciyle açıklanmaktan uzak görünüyor.

Enflasyon, kur ve maliyet krizi ihracatı vuruyor

Türkiye ekonomisinin büyümenin itici gücü haline gelen ihracat, son yıllarda yükselen enflasyon, finansal kaynaklara erişimin zorlaşması ve maliyet krizleri nedeniyle ciddi bir baskı altında. Hükümetin "rekor" söylemleriyle moralleri yüksek tutmaya çalıştığı bir dönemde, Türkiye'nin dünya ihracatından aldığı pay yüzde 1'in altına geriledi. On binlerce ihracatçı firma için yurt dışı pazarlarda varlık göstermek her geçen gün daha da zorlaşıyor.

25 yılda ihracat 8,7 kat arttı

Ticaret Bakanlığı verilerine göre, 2001 yılında 31,3 milyar dolar olan Türkiye'nin mal ihracatı 2025 sonunda 273,3 milyar dolara yükselerek yaklaşık 8,7 kat artış kaydetti. Aynı dönemde hizmet ihracatı da 15,1 milyar dolardan 122,6 milyar dolara çıkarak 8 kat büyüdü. Toplam mal ve hizmet ihracatı ise yaklaşık 400 milyar dolarlık bir büyüklüğe ulaştı.

Dünya Ticaret Örgütü verilerine göre, Türkiye'nin dünya ihracatından aldığı pay 2002'de yüzde 0,55 iken, 2023 yılında yüzde 1,08 ile Cumhuriyet tarihinin en yüksek seviyesine çıktı.

Dünya pazarındaki pay üç yıldır geriliyor

Ancak yüksek enflasyon krizinin yaşandığı son yıllarda bu tablo tersine döndü:

• 2023: %1,08 (rekor)
• 2024: %1,07
• 2025 sonu: %1,04
• 2026: %0,98 — pay ilk kez yüzde 1'in altına indi

TİM ve PwC Türkiye iş birliğiyle hazırlanan "İhracatta Rekabetçiliğin Geliştirilmesi" raporunda, küresel ihracattan alınan payın 2026 itibarıyla yüzde 0,98'e kadar düştüğü tespiti yer alıyor.

"İhraç edilen mal miktarında gerileme var"

2015-2018 yılları arasında TİM Genel Sekreteri olarak görev yapan, dış ticaret danışmanlık şirketi House of Advice kurucusu ve CEO'su Bader Arslan, ihracatçı şirketlerin yaşadığı sorunların temelinde üretim maliyetlerindeki yükseliş olduğunu vurguluyor.

Arslan, yıllık bazda ihracatın hâlâ yükseldiğini ancak bu ivmenin önceki yıllardaki trendin altına indiğini belirterek şöyle diyor: "Birim fiyatlar yüksek seyrettiği için açıklanan ihracat verilerinde düşüş yok ama ihraç edilen mal miktarında değişen oranlarda gerileme var."

Sorunun nedenlerini ise şöyle sıralıyor:

1. Rekabet gücünün omurgasını oluşturan sektörlerde maliyet artışları nedeniyle fiyatların son birkaç yılda çok yükselmesi
2. Küresel ticaret büyümesinde dominant olan sektörlerde teknoloji yoğunluğunun artması
3. Mevcut ölçek büyüklüğünün pazara girişten finansman maliyetlerine, verimlilikten inovasyona kadar farklı alanlarda zafiyet yaratmaya başlaması

Arslan, buna ek olarak Çin ve bazı Asya ülkelerinin küresel ihracattaki artan maliyet baskısının da Türkiye'nin pay kaybında etkili olduğunu kaydediyor.

İhracat dağılımındaki büyük dengesizlik

2025 sonu itibarıyla 395,9 milyar dolarlık toplam ihracatın dağılımındaki dengesizlik de dikkat çekiyor:

• İhracatçı şirket sayısı 2002'de 31 bin 855 iken 2025'te 166 bin 500'e ulaştı (yaklaşık %422 artış)
• Toplam ihracatın %52'si yalnızca bin şirket tarafından yapılıyor
• İhracatın %43'ünden fazlası İstanbul merkezli şirketlerce gerçekleştiriliyor
• İhracatta 1 milyar doları aşan şirket sayısı ise sadece 25

Bu tablo, Anadolu'ya yayılmış on binlerce ihracatçının yüksek maliyetler ve finansal sorunlar nedeniyle ihracat yapmakta giderek zorlandığını ortaya koyuyor.

"Müşteriler başka pazarlara kayıyor"

Merkez Bankası'nın sıkı para politikası ve TL'deki değerlenme sürecinin üç yılı aşan bir süreye yayılması, başta Anadolu'daki imalatçı KOBİ'ler olmak üzere ihracatçılar üzerinde büyük etki yarattı. TİM-PwC raporuna göre döviz kurundaki yükseliş enflasyonun çok gerisinde kaldığı için dolar bazında makine üretim maliyeti 2022'ye göre yüzde 60 arttı. Bu oran hazır giyimde yüzde 58, mobilyada ise yüzde 55 oldu.

Bader Arslan, müşterilerin alternatif tedarikçilere kayma sürecini şöyle anlatıyor: "Sanayicilerin maliyet artışlarını fiyata aynen yansıması mümkün değildi. Maliyetler yükselirken önce kârlılıklarını azalttılar; bir müddet sonra fiyatları yukarı çekmek zorunda kaldılar. Standart ürünlerin küresel bir fiyat dengesi olduğu için ihracatta fiyat artışı yapmak kolay bir seçenek değil. Müşteriler zamanla alternatif tedarikçilere kayar. Türkiye için sektörlerin çoğu son dönemde bunu yaşıyor."

"Made in EU" krizi belirsizliğini koruyor

Toplam ihracatının yüzde 40'tan fazlasını başta Almanya olmak üzere AB ülkeleriyle gerçekleştiren Türkiye'nin en kritik endişelerinden biri, AB'nin üçüncü taraflarla yaptığı serbest ticaret anlaşmalarındaki artış ve kamuoyunda "Made in EU" olarak bilinen Sanayi Hızlandırma Yasası'ndan nasıl etkileneceği.

Ekim ayında Almanya ve Fransa'nın otomotiv sektöründe Türkiye'yi dışarıda bırakan bir uzlaşmaya vardığını açıklaması, hükümet ve iş dünyası temsilcileri tarafından büyük tepkiyle karşılanmıştı. Sürecin nasıl ilerleyeceği konusundaki belirsizlik sürerken, Türkiye'nin kapsam dışında kalması halinde otomotiv başta olmak üzere bazı sektörlerde milyarlarca dolarlık ihracat kaybı yaşanmasının kaçınılmaz olduğu belirtiliyor.

"Çarklar artık daha yavaş dönüyor"

Hazır giyim, maden, mobilya ve meyve-sebze gibi sektörlerden 12 ihracatçı birliğini bünyesinde bulunduran ve yılda ortalama 20 milyar dolarlık ihracata imza atan Ege İhracatçı Birlikleri'nin Koordinatör Başkanı Muhammet Öztürk, ABD ile Çin arasındaki ticaret gerilimi ve AB'nin üretimi kendi sınırları içinde tutmaya yönelik yaklaşımının Türkiye ihracatı açısından kritik önemde olduğuna dikkat çekiyor.

Öztürk, dış etkenlerle birlikte yüksek enflasyon nedeniyle işçilik, enerji, hammadde, lojistik ve finansman maliyetlerinin hızla yükselirken döviz kurlarının aynı ölçüde artmamasının ihracatçıların uluslararası pazarlardaki fiyat rekabetçiliğini zayıflattığını vurguluyor. Türkiye'nin son 6 yılda maliyet rekabetçiliğinde küresel pazarlarda ciddi bir kan kaybı yaşadığını ifade ediyor.

2019-2025 döneminde Türkiye'de ortalama yıllık enflasyon yüzde 38 civarındayken, rekabet edilen ülkelerin hiçbirinde ortalama enflasyon yüzde 8'in üzerine çıkmadı. Öztürk, "Rekabet ettiğimiz ülkeler içinde ortalama enflasyonu yüzde 8'in üzerine çıkan ülke yok. İşte bu ayrışma doğrudan ihracatçının maliyetine eklendi. İhracat gelirlerimiz döviz bazında artıyor gözüküyor. Ancak miktar bazına baktığımızda ihracatımızın yaklaşık yüzde 2 gerilediğini görüyoruz. Bu, üretimde çarkların daha yavaş döndüğünü gösteriyor" diyor.

2026'ya rekor değil, endişeyle giriliyor

Görünen o ki, hükümet 2026 sonunda yeni bir "yıllık ihracat rekoru" açıklamaya hazırlanırken, 280 milyar dolara dayanan ihracatı gerçekleştiren 160 bini aşkın şirket yeni yıla zarar etme pahasına olsa bile uluslararası pazarlardaki yerini koruyup koruyamayacağı endişesiyle girecek.