Azerbaycan'da Okullardaki Başörtüsü Tartışması Büyüyor: Birçok Öğrenci Ya Evine Döndü Ya da Başını Açtı

Azerbaycan'da devlet okullarında yürürlüğe giren yeni kıyafet düzenlemesi, başörtülü öğrenci ve öğretmenlerin derslere alınmamasıyla büyük bir tartışma başlattı. Ülkede bir yandan uygulama sürdürülürken, diğer yandan Türkiye'den gelen eleştiriler iki ülke arasındaki diplomatik gerilimi de tırmandırdı.

Bazı öğrenciler başlarını açmayı tercih ederken, bazıları da dayanışma amacıyla derslere katılmayıp evlerine döndü. Başörtülü öğrencilerin okullara alınmadığına ilişkin görüntüler hızla sosyal medyada yayıldı ve ulusal bir gündem haline geldi.

Türkiye'den Sert Tepkiler

Türkiye, Azerbaycan'daki uygulamaya kayıtsız kalmadı. Cumhurbaşkanı Başdanışmanı Oktay Saral, başörtülü öğrencilerin eğitim hakkının engellenmesini kabul edilemez bulduğunu belirterek "Eğitim hakkı hiçbir ideolojik dayatmaya kurban edilemez" açıklamasında bulundu. AKP Bursa Milletvekili Müfit Aydın da uygulamanın bir an önce sona erdirilmesini talep etti.

AKP Sözcüsü Ömer Çelik ise 7 Ekim'de konuya ilişkin soruları yanıtlarken iki ülke arasında siyasi bir gerilime izin vermeyeceklerini vurguladı. Çelik, Azerbaycan'ı hedef alan bazı grupların iktidar partisiyle bir bağlantısının olmadığını da sözlerine ekledi.

Azerbaycan'dan Yanıt: "İçişlerimize Müdahale"

Türkiye'den gelen eleştirilere karşılık, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in liderliğindeki Yeni Azerbaycan Partisi (YAP) sert bir yanıt verdi. Parti, Türkiye'deki iktidar çevrelerini Azerbaycan'ın içişlerine müdahale etmekle suçlayarak "AKP iktidarını bu zararlı siyasetten kaçınmaya çağırıyoruz" ifadelerini kullandı.

Düzenlemenin İçeriği Ne Öngörüyor?

Tartışmanın dayandığı düzenleme, 21 Eylül'de kabul edilen 309 sayılı karar ile yürürlüğe girdi. Bu karar, devlet okullarında öğrenci kıyafetlerini düzenleyen 2022 tarihli kuralları değiştiriyor. Düzenleme; okul üniformasının bütünlüğünü bozan ve eğitimin laiklik ilkesiyle bağdaşmayan ek kıyafet unsurlarına izin vermiyor.

Ancak kritik nokta şu ki, metinde başörtüsü açıkça yasaklanmıyor ve öğrencilerin derslerden uzaklaştırılmasını öngören bir yaptırım da yer almıyor. Yine de bazı okul yönetimleri kıyafet kurallarını bu yönde uyguluyor. 6 Ekim'de öğretmenler için kabul edilen 325 sayılı karar da kıyafetlerin laiklik ilkesine uygun olmasını talep ediyor. Her iki düzenleme de Temmuz ayında Genel Eğitim Kanunu'nda yapılan değişikliklere dayanıyor.

Sahadan Sesler: "Çocuklar Başörtüsünün Anlamını Bilmiyor"

Bakü'de 40 yıldır edebiyat öğretmenliği yapan bir öğretmen, uygulamayı başörtüsü yasağı olarak değil, okul üniforması zorunluluğu olarak açıklıyor. "Konu başörtüsü değil, okul üniformasına yönelik bir karar" diyen öğretmen, şunları aktardı:

"Başörtüsüyle gelen çocuklar olduğunda onlara kıyafet kurallarını anlatıyoruz. Çocukların içinden başını açmak istemeyenler, başörtüsünü çıkaranlar ya da evde eğitim almayı tercih edenler de oluyor. Başörtüsü takma kararının yetişkinlikte verilmesi gerektiğini düşünüyorum. Birçoğuna sorduğumda 'Bilmiyorum' cevabını alıyorum."

İki çocuk sahibi bir veli ise tartışmanın ülke genelinde bir başörtüsü yasağı varmış gibi yansıtıldığını belirterek, "Bizim ülkemizde devlet ve din ayrıdır. Okulda başörtüsü olmaz. Eğitim kurallarına herkes tabi olmalıdır" ifadelerini kullandı. Velinin ifadesiyle, "Azerbaycan'da başörtüsü yasaktır" denmesi doğru değil; okulların forma kuralları var ve müdürler sadece "formanıza uyum sağlayın" diyor.

Yazar Göytürk: "Çocukların Beyinlerini Şeriat ile Doldurmasınlar"

Azerbaycanlı araştırmacı yazar Aida Eyvazlı Göytürk de devletin okul kıyafetini belirleme yetkisini savundu. Göytürk, Azerbaycan'daki her vatandaşın devlet kurallarına uymak zorunda olduğunu belirterek şu ifadeleri kullandı:

"Azerbaycan şeriat ya da Arap Bedevi kanunlarıyla yönetilmez, sivil dünya kanunlarıyla yönetilir. Çocukların beyinlerini şeriat fikirleriyle doldurmasınlar çünkü biz bu vatanı yobazlara vermeyeceğiz. İslami değerlere kanunlarımız çerçevesinde hürmet ederiz çünkü Azerbaycan sivil bir devlettir."

Göytürk, çocukların okul dışında istedikleri yerde başörtülerini ötebileceklerini de sözlerine ekledi.

Yasak Karşıtları Sesini Duyurmakta Zorlanıyor

Başörtüsü yasağını eleştiren bir veli ile de görüşüldü ancak veli, haber yayınlanmadan önce röportajını geri çekti. Bu durum, ülkedeki ifade özgürlüğüne ilişkin endişeleri bir kez daha gündeme getirdi.

İnsan Hakları Kuruluşlarından Uyarı

Uluslararası Azerbaycan İnsan Hakları adlı sivil toplum kuruluşu, ülkedeki gözaltıların din ve ifade özgürlüğü açısından soru işaretleri doğurduğunu açıkladı. Örgüt, yetkililerin protestolara müdahalesinin ölçülülüğü konusunda ciddi kaygı taşıdığını belirtti:

• Gözaltına alınan birçok kişinin hukuki durumu hakkında detaylı bilgi henüz paylaşılmadı
• Şahısların avukatlarına ve aile üyelerine erişimi konusunda şeffaflık eksikliği var
• Protestolara müdahalede orantılılık konusunda ciddi soru işaretleri bulunuyor

ABD merkezli Amerikan-İslam İlişkileri Konseyi (CAIR) de 12 Ekim'de yayımladığı açıklamada uygulamalara yönelik kısıtlamaların kaldırılmasını talep etti.

Azerbaycan İçişleri Bakanlığı: 37 Kişi Gözaltına Alındı

Azerbaycan İçişleri Bakanlığı, 12 Ekim'deki açıklamasında kıyafet kurallarının uygulanması sırasında yaşanan olaylarla bağlantılı olarak 37 kişinin gözaltına alındığını duyurdu.

Tartışma Yeni Değil: 2010'a Uzanan Bir Süreç

Azerbaycan'da okul üniforması gerekçesiyle başörtüsüne getirilen kısıtlamalar 2010'da da büyük protestolara yol açmıştı. Dönemin Eğitim Bakanı Misir Merdanov, öğrencilerin okulda üniformaya uymasını, okul dışında istediklerini giyebileceklerini açıklamıştı. 2011 ve 2012'deki gösterilerde de gözaltılar yaşanmıştı.

Bir diğer önemli nokta ise Azerbaycan Anayasası'nın çelişkili bir tablo çizmesi: 18'inci madde devlet eğitim sisteminin laik niteliğini düzenlerken, 42'nci madde eğitim hakkını, 48'inci madde ise vicdan ve din özgürlüğünü güvence altına alıyor. Başörtüsü tartışmasının arkasındaki asıl soru da tam olarak bu noktada ortaya çıkıyor: Laiklik mi, din özgürlüğü mü?