İstanbul'da Kritik Zirve: Hürmüz Boğazı, Karadeniz ve Ukrayna'da Ortak Çözüm Arayışı

Türkiye'nin girişimiyle İstanbul'da düzenlenen kritik dışişleri bakanları toplantısında, Hürmüz Boğazı krizi, Karadeniz'deki seyrüsefer sorunları ve Ukrayna savaşına ilişkin ortak çözüm yolları ele alındı. Toplantıya dört ülkeden oluşan R4 formatı ile İtalya'nın da katıldığı E3 formatındaki ülkeler birlikte katıldı.

R4 Mekanizmasının Yedinci Toplantısı

R4 formatı, Türkiye, Mısır, Pakistan ve Suudi Arabistan tarafından "bölgesel sahiplenme" ilkesi doğrultusunda oluşturulmuştu. Bu mekanizmanın amaçları arasında bölgesel meselelerde diyaloğu güçlendirmek yer alıyor. Bugünkü buluşma, dörtlü formatın altıncı kez bir araya gelmesi anlamına geliyor.

R4 toplantısının ardından İtalya'nın katılımıyla E3 ülkeleriyle ortak bir oturum gerçekleştirildi. İki format arasındaki ülkeler, bundan sonraki dönemde hayata geçirilebilecek iş birliği ve koordinasyon imkânlarını değerlendirdi.

Gündem: Hürmüz, Gazze, Ukrayna

Toplantıların ardından düzenlenen basın toplantısında bilgi veren Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, R4 oturumunda şu konuların değerlendirildiğini aktardı:

• Hürmüz Boğazı'nın kapalı kalması ve bunun küresel etkileri
• İran'a yönelik olası yeni bir saldırı senaryosunun değerlendirilmesi
• Husilerin Suudi Arabistan'a yönelik saldırıları
• Filistin, Gazze ve Batı Şeria'daki gelişmeler
• Lüban ve Suriye'deki durum ile İsrail'in atabileceği istikrarsızlaştırıcı adımlar

Avrupalı bakanların da katıldığı ortak oturumda ise Körfez'deki savaş ve Ukrayna savaşı ön planda yer aldı. Fidan, Hürmüz Boğazı'nın kapalı kalmasının, Babülmendep Boğazı'ndaki geçişlerin zaman zaman kesintiye uğramasının ve Karadeniz'de seyrüsefer güvenliğinin zayıflamasının enerji, gıda ve serbest ticaret üzerinde ağır etkiler yarattığını vurguladı. Bu durumun coğrafya ayrımı gözetmeksizin hükümetler, vatandaşlar ve piyasalar üzerinde baskı oluşturduğunun altını çizdi.

Diplomasiye Vurgu

Fidan, Hürmüz Boğazı'nın bir an önce açılması ve Suudi Arabistan'a yönelik saldırıların durması gerektiğini belirtti. Buna yönelik diplomatik araç ve yöntemlerin toplantıda ayrıntılı biçimde değerlendirildiğini söyledi.

Körfez'deki krizin diplomasiyle çözülmesi konusunda umutlu olup olmadığı sorulan Fidan, "Bu olayda diplomasiye de çok büyük bir alan var, savaşa da büyük bir alan var" değerlendirmesinde bulundu. Sürecin bölge ülkeleri ile küresel aktörlerin alacağı tutuma bağlı olduğunu vurgulayan Fidan, toplantıya katılan tüm ülkelerin diyaloğu tek çözüm yolu olarak gördüğünü aktardı.

Fidan, bu yaklaşımın başka ülkelerin haklarının ihlal edilmesine ya da Hürmüz Boğazı'nın kapalı kalmasına izin verilmesi anlamına gelmediğini de kaydetti. "İran'a da yapılacak askerî bir müdahale hiçbir şekilde çözüm değil" diyen Fidan, masadaki ülkelerin böyle bir müdahaleyi onaylamadığını, Türkiye'nin diplomasiye öncelik veren tutumunun diğer katılımcılar tarafından da paylaşılıp savunulduğunu belirtti.

Yeni Platforma Neden İhtiyaç Duyuldu?

Mevcut uluslararası örgütler ve girişimler varken R4 ile E3'ü buluşturan yeni bir platforma neden ihtiyaç duyulduğu sorusu da yöneltildi. Fidan, her iki grubun kendi coğrafyalarındaki sorunlar üzerinde çalıştığını, ancak Avrupa ve Ortadoğu'daki gelişmelerin birbirini doğrudan etkilemesi nedeniyle ortak görüşme kararı aldıklarını söyledi.

Platformun gayriresmî ve esnek yapısının, katılımcılara fikirlerini serbestçe ortaya koyma imkânı verdiğini belirten Fidan, bu formatın ortak politikalar oluşturulmasına ve gerektiğinde somut adımların belirlenmesine elverişli olduğunu ifade etti. İki bölge arasındaki karşılıklı bağımlılığa örnek olarak şu durumları gösterdi:

• Ukrayna ve Rusya'daki tahılın dünya piyasalarına ulaşamamasının Mısır'da yaratabileceği kriz
• Hürmüz Boğazı'ndaki tıkanıklığın Avrupa'da enerji fiyatlarını artırması

Fidan, Türkiye'nin bu iki coğrafyanın geçiş noktasında bulunduğunu, İstanbul'daki buluşmanın mekânı ve katılımcıları itibarıyla sembolik önem taşıdığını belirtti.

Karadeniz'de Tahıl ve Enerji İçin İstisna Arayışı

Rusya ile Ukrayna arasındaki savaş ve Karadeniz'de ticari gemilerin güvenliği de gündemdeki başlıca konulardı. Fidan, bütün katılımcıların Ukrayna'da en kısa sürede ateşkes ve barış anlaşması istediğini, bunun sağlanamaması halinde Karadeniz'de seyrüsefer güvenliğinin ve serbestisinin yeniden tesisine yönelik adım atılması gerektiğini vurguladı.

Türkiye'nin tahıl girişimi konusundaki temaslarına dair diğer bakanlara bilgi veren Fidan, "Ya savaş dursun, durmuyorsa taraflarca enerji ve tahıl konusunda bir istisna getirilsin" yaklaşımını aktardı. Savaş sürerken uluslararası piyasaların ve üçüncü ülkelerin etkilenmesini sınırlayacak düzenlemeler üzerinde çalışıldığını söyledi. Önlerindeki güncel sorunun, Ukrayna ve Rusya'daki tahılın dünya piyasalarına nasıl çıkarılacağı olduğunu belirten Fidan, bu konuda bazı tekliflerin bulunduğunu ve ilgili taraflarla görüşmelerin sürdüğünü ifade etti. Ticari gemilerin geçişine ilişkin varılmış yeni bir mutabakatın açıklanmadığını kaydetti.

Libya'da Birleşme İçin Mesaj

Fidan, Libya Temsilciler Meclisinin 2019'da imzalanan deniz yetki alanlarına ilişkin mutabakatı kabul etmesinin ardından gelen tepkileri de değerlendirdi. Anlaşmanın zaten hukuken yürürlükte olduğunu, yaklaşık yedi yıl sonra meclis tarafından kabulünün büyük bir siyasi tartışmaya dönüştürülmesini yadırgadıklarını söyledi.

Yunanistan'ın Avrupa Birliği nezdindeki girişimlerine işaret eden Fidan, Mısır'ın da anlaşmayla ilgili bazı çekinceleri bulunduğunu belirtti. Ankara'nın bu konuyu birkaç yıldır Kahire ile görüştüğünü aktaran Fidan, Türkiye, İtalya ve Mısır'ın bir araya gelerek Mısır ile Libya'nın endişelerini ele alabileceğini ifade etti. Fidan, Libya'nın doğusu ile batısı arasında kalıcı bütünleşmenin sağlanması için uygun bir aşamaya gelindiğini, siyasi birliğin yanı sıra iki taraftaki askerî yapıların da millî bir ordu çatısı altında birleştirilmesi gerektiğini vurguladı. Bu konuda Türkiye'nin yakında olumlu bir haber vereceğini söylemekle yetindi.

Almanya'dan İran'a Müzakere Çağrısı

Toplantı sonrası açıklama yapan Almanya Dışişleri Bakanı Johann Wadephul, İran ve Husilere çatışmaları derhal durdurma ve deniz ulaşımının güvenliğini sağlama çağrısında bulundu. "Artık yeter. İran ve Husiler, uluslararası deniz taşımacılığına yönelik saldırılarıyla dünya ekonomisine baskı uyguluyor" ifadelerini kullandı.

Wadephul'un öne çıkan vurguları şunlar:

• Sekiz ülkenin konuda ortak görüşe sahip olduğu
• Rusya'nın Karadeniz üzerinden tahıl ihracatının güvenli yapılabilmesi için sorumluluk üstlenmesi gerektiği
• Karadeniz'de güvenli deniz koridorlarının yeniden oluşturulması gerektiğinin altının çizilmesi
• İran ve Husilerin Orta Doğu'daki istikrarsızlık, Yemen'deki insani kriz ve küresel güneydeki gıda sorunlarında önemli pay sahibi olduğunun savunulması

Wadephul, katılımcı ülkelerin hem Rusya hem de Ukrayna tahılının dünya pazarlarına ulaştırılabilmesi konusunda iş birliğine hazır olduğu konusunda mutabık kaldığını kaydetti. Karadeniz'de yeniden güvenli deniz koridorlarının oluşturulması için yeni yöntemlerin geliştirilmesi gerektiğini ve tüm tarafların buna katkı sunmaya hazır olduğunu belirtti.

İstanbul'daki toplantının bu formatta ilk kez gerçekleştirildiğini belirten Wadephul, görüşmelerin verimli geçtiğini, tarafların düzenli aralıklarla bir araya gelme kararı aldığını ve bir sonraki toplantının Almanya'da yapılacağını açıkladı.

Toplantı formatının, Wadephul ile Dışişleri Bakanı Fidan'ın girişimiyle oluşturulduğunu aktaran Alman bakan, Ortadoğu'daki mevcut krizlerin sekiz ülkeyi de doğrudan etkilediğini dile getirdi. İran destekli Husilerin saldırılarının hedefi olan Suudi Arabistan'a Almanya'nın tam dayanışma içinde olduğunu vurgulayan Wadephul, bölgedeki krizlerin askerî yöntemlerle çözülemeyeceğini ifade etti ve E3 ülkeleri adına İran'a yeni müzakere süreci çağrısında bulundu. Ayrıca Rusya'ya, Karadeniz'de deniz taşımacılığının güvenli hale getirilmesini sağlayacak bir uzlaşıya varılması yönünde çağrı yaptı.

Toplantının ardından katılımcı bakanlar akşam saatlerinde Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından Dolmabahçe Sarayı'nda kabul edilecek.