İran'da Nükleer Silah Tartışması Alevlendi: Hamaney'in Fetvası Devre Dışı Kaldı

ABD'nin İran'a karşı başlattığı savaş, Tahran'ın nükleer politikasında köklü bir değişimin sinyallerini veriyor. ABD Başkanı Donald Trump, çatışmayı gerekçelendirirken "İran'ın nükleer bomba üretmeye çok yakın olduğu" iddiasını öne sürmüştü.

Oysa savaşın başında hayatını kaybeden dini lider Ali Hamaney'in fetvasına göre İran'ın nükleer, kimyasal veya biyolojik kitle imha silahı üretmesi kesinlikle yasaktı. ABD ise bu fetvayı "boş bir söz" olarak reddetmişti. Hamaney'in ölümü ve süregelen savaş ise ülkenin nükleer silah yasağıyla en yakından özdeşleşen dini otoriteyi ortadan kaldırdı.

TAHRAN'DA STRATEJİK DEĞİŞİMİN İLK İŞARETİ

Stratejik değişimin en açık göstergesi bu hafta İran Uzmanlar Meclisi'nden geldi. Ülkenin savunma doktrininin gözden geçirilmesi ve Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması'ndan (NPT) çekilme seçeneğinin değerlendirilmesi yönünde çağrı yapıldı.

Anayasal olarak İran'ın dini liderini atamak ve denetlemekle görevli olan bu güçlü din adamları kurulu, NPT'den çekilmeyi ve daha güçlü bir caydırıcılık oluşturmayı "kaçınılmaz bir zorunluluk" ve "ulusal bir talep" olarak nitelendirdi.

Çekilmeyi dış baskılara verilebilecek bir yanıt olarak sunmak yerine, İran'ın taahhütlerini yeniden değerlendirmesini ülkenin güvenlik gereksinimlerinden doğan bir yükümlülük olarak çerçeveleyen meclis, Dışişleri Bakanlığına da Tahran'ın tutumunu komşu ülkelere iletme ve "direniş yolu" olarak tanımladığı çizgiyi destekleme çağrısı yaptı.

Yapılan bu açıklama henüz NPT'den ayrılmaya ya da nükleer silah edinmeye yönelik nihai bir karar anlamına gelmiyor. Ancak açıklamanın önemi, İran'ın en etkili dini kurumunun, ülkenin nükleer duruşunun temelini oluşturan uzun süreli varsayımların yeniden gözden geçirilmesini kamuoyu önünde desteklemiş olmasından kaynaklanıyor.

ÜST DÜZEY İSİMLERDEN NÜKLEER YANLI MESAJLAR

Uzmanlar Meclisi'nin bu çıkışı, siyasi ve güvenlik kurumlarındaki üst düzey isimlerin nükleer silahların üretimini savunan açıklamalarının ardından geldi. Bu ayın başlarında Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Sekreteri Muhsin Rızai, konunun tartışıldığını kabul ederek şu soruyu yöneltti:

• "Yeniden savaş çıkarsa önceki (nükleer) doktrinimizi korumayı mı planlıyoruz?"

Söz konusu tartışma, devlet tarafından düzenlenen ve nükleer caydırıcılık çağrılarının halk talepleri olarak sunulduğu gece mitinglerinde de büyütüldü. Bu tür gösteriler kamuoyunun bağımsız bir kanıtı olarak değerlendirilemese de yetkililerin bir zamanlar büyük bir ihtiyatla ele alınan bir konunun ülkenin açık siyasi tartışmalarının parçası haline gelmesine izin verdiğini ortaya koyuyor.

FETVA, YAZARIYLA BİRLİKTE UNUTULUYOR

Tartışma, Ali Hamaney'in ölümünün ve Mart ayında yerine oğlu Mücteba Hamaney'in geçmesinin ardından yeni bir boyut kazandı. Yirmi yılı aşkın süre boyunca baba Hamaney'in nükleer silah üretiminin ve kullanımının İslam'a göre yasak olduğuna dair açıklamaları, İranlı diplomatlara müzakere masasında güçlü bir araç sağlamıştı.

Fetvanın önemi hiçbir zaman yalnızca teolojik olmamıştı; silahlanmanın kırmızı çizgi olduğu iddiasını korurken İran'ın gelişmiş bir nükleer program yürütmesine olanak tanıyan siyasi bir tutumu pekiştirmişti.

Tıpkı babası gibi bu konuda son söze sahip olan yeni lider Mücteba Hamaney, tutumun değişmediğini düşünüp düşünmediğini kamuoyuna henüz açıklamadı. Bu sessizlik, sertlik yanlılarına tartışmayı kamusal alana taşıma alanı açmış durumda.

Tarihsel bir bakış açısı da fetvayı aşılmaz bir engel olarak görmemeyi destekliyor. İran liderliği, ideolojik bağlılıkları devletin bekası için gerekli gördüğü şartlarla defalarca dengeledi. İslam Cumhuriyeti'nin geçmişinde, liderlerin gerekli gördüğü dönemlerde verilen büyük stratejik tavizler yer aldı.

Liderlik, mevcut doktrinin yönetim yapısını açıkta ve savunmasız bıraktığı sonucuna varırsa, nükleer meseleye de nihayetinde tarihsel modelin tersinden yaklaşabilir.