Erkek kısırlaştırılması vazektomi nedir? Bakanlık iddiası TBMM'de tartışmayı alevlendirdi

TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu'nda bakanlığın 2027 yılı bütçesi görüşmeleri sırasında Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanı Mahinur Özdemir Göktaş'ın 1990'lı yıllarda "SGK eliyle erkeklerin kısırlaştırıldığı" yönündeki iddiası, komisyonda yoğun tartışmaları başlattı.

12 Kasım'da tamamlanan bütçe görüşmelerinin ardından söz alan Bakan Göktaş, Türkiye'deki doğurganlık hızının düşüşünün temel nedenini 1990'larda yürütülen aile planlaması politikalarına bağlayarak "Erkekler SGK eliyle kısırlaştırıldı bu ülkede. Normal mi? 90'lı yıllarda" dedi. Göktaş, bu durumu "utanç verici bir politika" olarak nitelendirdi.

Muhalefet vekilleri bu ifadelere itiraz ederek bakanlıktan kısırlaştırma iddialarına ilişkin somut açıklamalar talep etti. CHP Milletvekili Cavit Arı ve Yeni Parti Milletvekili Sibel Suiçmez, ülkede sistematik bir kısırlaştırma operasyonu olup olmadığını ve kaç kişinin bu kapsamda kısırlaştırıldığını sordu. Bakan Göktaş, "sistematik değil, SGK destekli yapıldı bunlar. Erkeklere ameliyatlar yapıldı. 1990'lı yıllarda gazete manşetlerinden bahsedeyim" yanıtını verdi.

Vazektomi nedir?

Erkek kısırlaştırılması olarak bilinen operasyonun tıbbi adı vazektomidir. Bu yöntem, erkeklerde sperm taşıyan kanalların cerrahi olarak kesilmesi, bağlanması veya yakma yoluyla kapatılmasıyla uygulanan kalıcı bir doğum kontrol yöntemi olarak tanımlanır.

Türkiye'de nüfus planlaması uygulamalarıyla ilgili en son resmi veri, Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü tarafından yürütülen Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması raporunda yer alıyor. 2018 yılı verilerine göre:

• Vazektomi oranı neredeyse sıfır düzeyinde olduğu için "diğer modern doğum kontrol yöntemleri" başlığı altında değerlendiriliyor.
• 15-49 yaş arası evli kadınların hayatlarının herhangi bir döneminde eşinin kanallarını bağlattığını belirtenlerin oranı binde bir.
• 1990'lı yıllarda doğurganlık çağında olan kuşakta bu oran binde üç seviyesinde.
• Evli kadınların %37'si erkek kısırlaştırması diye bir yöntem olduğunu duyduğunu söylüyor.

Doğum kontrol yöntemlerinin bilinirliğinde ilk sıralarda doğum kontrol hapı (%96), spiral (%93) ve kondom (%91) yer alıyor. Evli kadınların neredeyse %70'i bir doğum kontrol yöntemi kullandıklarını belirtiyor. En yaygın korunma yöntemleri ise şöyle sıralanıyor:

• Geri çekme yöntemi: %20
• Erkek kondomu: %19
• Spiral kullanımı: %13
• Kadının tüplerinin bağlanması: %10
• Doğum kontrol hapı: %4

1990'larda neler yaşandı?

1983 yılında çıkarılan 2827 sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun ile isteğe bağlı kürtaj ve kişinin kendi rızasıyla cerrahi sterilizasyon yasal hale gelmişti. Bu operasyonlar kamu hastanelerinde ücretsiz sunuldu.

1990'lı yıllarda Sağlık Bakanlığı ve SSK hastanelerinde "bıçaksız vazektomi" tanıtım projeleri yürütüldü. Devlet Planlama Teşkilatı'nın 1994 yılı beş yıllık kalkınma planı raporunda, 1989 yılında Ankara Dışkapı Hastanesi'nde gönüllü vazektomi faaliyetinin başlatıldığı ve 5 yıl içinde 1200'e yakın vazektomi yapıldığı bilgisi yer alıyor.

Bu faaliyetin amacı raporda "istediği çocuk sayısına erişmiş, çocuk istemeyen çiftlere etkili ve güvenli bir yöntem olan vazektomi hizmeti vermek" olarak ifade ediliyor. Ancak bu yöntemin doğurganlık hızını etkileyecek biçimde yaygınlaşmadığı görülüyor.

Kadınların tüp bağlatma oranları ise yıllar içinde ciddi şekilde arttı:

• 1988: %1,7
• 1993: %2,9
• 1998: %4,2
• 2003: %5,7
• 2013: %9,4
• 2018: %10,4

Bu ameliyatların yüzde 65'i kamu hastanelerinde yapıldı. Öte yandan, doğumları ertelemek veya hamileliği sonlandırmak istediği halde korunma yöntemlerine erişemeyen evli kadınların oranı 2013'te %6 iken 2018'de %11'e yükseldi. Bu oran en düşük refah grubunda %17 oldu.

Doğurganlık hızı ne durumda?

TÜİK verilerine göre 2001 yılından bu yana doğurganlık hızında düşüş gözleniyor. Doğurganlığın azalması küresel bir olgu olsa da Türkiye'de düşüş daha hızlı gerçekleşiyor. Özellikle 2014 yılından itibaren her yıl ciddi bir gerileme kaydedildi.

2014 yılında canlı doğum sayısı 1 milyon 351 bin iken, 2025'te bu sayı 895 bin 374'e geriledi.

Bakanlığın 2026-2035 "Aile ve Nüfus On Yılı" vizyon belgesi, doğurganlıktaki düşüşün sorumluluğunu 1960-1990 arası uygulanan nüfus planlaması politikalarına bağlıyor. Belgede bu politikaların temel nedeni olarak sanayileşme ile birlikte nüfus artışının gıda kıtlığına yol açacağı düşüncesinin dünya çapında karşılık bulması gösteriliyor.

Ancak veriler farklı bir tablo çiziyor:

• 1978'de doğurganlık hızı 4,3 çocuk, 1988'de 3 çocuk seviyesindeydi.
• 1993'te 2,7, 1998'de 2,6 çocuk düzeyine indi.
• 2003-2018 arası 15 yıl boyunca 2,2 ile 2,3 arasında durağan bir tablo çizildi.
• 2018'den sonra sert düşüş yaşandı: 2018'de 2,0'dan 2025'te 1,4'e geriledi.

Türkiye'de 65 yaş üstü nüfus oranı %11,1'e ulaştı. Nüfusun yenilenme eşiği olarak kabul edilen 2,10 seviyesinin altında kalınması, ciddi bir demografik soruna işaret ediyor.

Doğurganlık düşüşü neye bağlanıyor?

2000'li yıllarda Türkiye'de nüfus planlama uygulamalarından vazgeçildi. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ailelere sık sık "en az üç çocuk" çağrısı yapıyor. Geçtiğimiz yıl Ocak ayında yaptığı konuşmada 2025 yılının "Aile Yılı" olarak ilan edildiğini açıklamış, nüfus planlamasını "art niyetli bulduğunu" söyleyerek evlenmeyi teşvik edecek maddi destekler, danışmanlık hizmetleri ve genç çiftler için konut destekleri gibi uygulamaları devreye sokacaklarını duyurmuştu.

Dünya Bankası verilerine göre 2001-2025 arasında dünya nüfus artış hızı binde 13'ten binde 9'a indi. Türkiye'de ise bu düşüş daha hızlı gerçekleşti: binde 12'den binde 4'e geriledi.

Komisyonda sıcak tartışma

Bakan Göktaş, komisyondaki konuşmasında düşüşü dünya genelinde kabul gören bir argümana bağlayarak "2000 yılında ülkemizin 100 milyon olacağı, yoksullukla ve kıtlıkla mücadele edeceği, herkese yeterince kaynak oluşturamayacağı dendi ve bu politika gerçekten devlet eliyle yapıldı" dedi.

İYİ Parti Milletvekili Erhan Usta, geçmiş yıllardaki aile planlaması politikalarının "bugünlere komplo kurulmuş gibi lanse edilmesinin çok yanlış ve etik dışı olduğunu" söyledi. Usta, planlamaların o günkü kısıtlı kaynaklarla kişi başına düşen refahı artırmak için yapıldığını savundu.

CHP'li Cavit Arı ise doğum hızındaki düşüşün ekonomik zorluklardan kaynaklandığını belirterek "25 yıldır insanlar evlenemiyor, çocuk yapamıyor. 25 yıllık icraatlerinizi anlatın" ifadelerini kullandı.

Yeni Parti vekili Ahmet Vehbi Bakırlıoğlu ise "Eğer rakamlara bakarsak 2000'lerden sonra kısırlaştırma var gibi gözüküyor" diyerek bakanlığın yaklaşımına dikkat çeken bir yorum getirdi.