Cumhuriyet'in 100 yıllık sanayi mirası 24 yılda eridi: 73.5 milyar dolarlık özelleştirme

Cumhuriyet'in ilan edildiği 1923'ten bu yana ülkenin dört bir yanında fabrikalar, tesisler ve bankalar inşa edildi. Ancak yakın tarih, bu mirasın teker teker satıldığı bir döneme sahne oldu. Ekonomik kriz derinleştikçe kamu varlıklarının elden çıkarılması hızlandı; binbir emekle yapılan fabrikalar ve işletmeler yok pahasına satıldı.

1923'ten Atatürk'ün ölümüne kadar geçen 15 yıllık süreçte 41 fabrika kuruldu. Ayrıca Atatürk 1924'ten 1937'ye kadar Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası da dahil olmak üzere 12 banka hayata geçirdi. İş Bankası'nın ardından Türkiye Tütüncüler Bankası, Sanayi ve Maadin Bankası, Emlak ve Eytam Bankası, Esbank, Sümerbank, Halkbank, İller Bankası, Etibank ve Denizbank ülkeye kazandırıldı.

Atatürk döneminden 1986'ya kadar iktidara gelen her hükümet yeni fabrika, banka ve tesis açmayı sürdürdü. Ancak 1986'dan itibaren ülke mirası satılmaya başlandı. İlk kritik satış, Et ve Balık Kurumu ile gerçekleşti.

Özelleştirmeden elde edilen gelirlerin neredeyse tamamı harcamalara gitti

Özelleştirmenin Türkiye'nin gündemine girdiği 1986'dan bu yana ülke genelinde 73.5 milyar dolarlık özelleştirme gerçekleştirildi. Bu süreçte elde edilen gelirlerle iktidarın yeni kamu varlıkları edinmediği, 65.5 milyar doların tamamına yakınının cari harcamalar için kullanıldığı belirtiliyor.

2025 yılı ise 1.9 milyar dolarla son 10 yılın en yüksek özelleştirmesinin yapıldığı yıl oldu. Özelleştirme gelirinin 1 milyar 52 milyon dolarlık bölümü işletme ve tesis satışlarından sağlandı. Bu kapsamda:

• Fenerbahçe Kalamış Yat Limanı'nın işletme hakkı 504 milyon dolara
• Çamlıgöze-Koyulhisar Hidroelektrik Santralı'nın işletme hakkı 54 milyon dolara
• Çayırhan Santrali 494 milyon dolara satıldı

Orta Vadeli Program'a göre 2025 yıl sonunda özelleştirme gelirinin 105 milyar, 2027-2029 döneminde ise 489.5 milyar olması hedefleniyor.

Çeşme, Kuşadası limanları da satılanlar arasında

2023 yılında Kayseri'deki Taksan, SEKA'nın Balıkesir, Afyon, Kastamonu, Aksu ve Çaycuma işletmeleriyle Taşucu tersane alanı, Çeşme, Kuşadası, Trabzon ve Dikili limanları da dahil olmak üzere çok sayıda fabrika ve tesis elden çıkarıldı.

2004'te TEKEL'in alkollü içkiler bölümü, Eskişehir ve Bursa Doğalgaz Şirketleri, Amasya Şeker Fabrikası, Bursa'daki Kibrit Fabrikası dahil pek çok tesis satıldı. 2025'te de Türk Telekom, Konya'daki Eti Alüminyum, Adapazarı Şeker Fabrikası, Türkiye Deniz İşletmeleri'nin Karadeniz ve Turan Emeksiz gemileri ile çok sayıda tesis el değiştirdi.

TÜPRAŞ ve TEKEL binaları da gitti

Özelleştirme furyası 2006-2013 döneminde de sürdü. Bu dönemde TÜPRAŞ, Erdemir, TEKEL'in Kayacık, Yavşan ve Kalırım tuzlaları, TEKEL'in ikiz kuleler olarak bilinen Ankara Başmüdürlük Binası ve Bodrum tesisleri satıldı. TCDD Mersin Limanı, Sümer Holding-BUMAS, Araç Muayene İstasyonu'nun 1. ve 2. bölgeleri, TEKEL Kastamonu Jüt İpliği Fabrikası, TCDD'nin Samsun ve Bandırma limanları da dahil çok sayıda tesis satıldı.

Limanları sata sata bitiremediler

İktidar özelleştirmeye 2014'ten sonra da ara vermedi. Muğla Gökova'daki Kemerköy ve Yeniköy termik santralleri, Kemerköy Liman Sahası, Yatağan Termik Santrali, Milli Piyango, TCDD'nin Derince Limanı, Soma B ve Tunçbilek termik santralleri, Bursa Linyit İşletmeleri satıldı. OYAK İnşaat'ın yüzde 25 hissesi, Tekirdağ Limanı'nın da aralarında olduğu çok sayıda tesis, işletme ve taşınmaz elden çıkarıldı.

Efsane fabrikalardan bugüne ne kaldı?

Cumhuriyet ile birlikte kalkınma hamlesi olarak üretime geçen ve ekonomik bağımsızlığın simgesi haline gelen asırlık sanayi kuruluşları birer birer kapısına kilit vurdu. Kreşleri, sosyal tesisleri ve yeşil alanlarıyla dönemin sadece bir üretim alanı değil, aynı zamanda bir yaşam ekosistemini temsil eden fabrikalarda tezgahlar ve makineler sustu.

• SEKA Kağıt Fabrikası: İlk üretim 1936'da gerçekleşti. Art arda kurulan beş tesis SEKA çatısı altında yapılandırıldı. 10 Mart 2005'te tamamen kapandı, yerine müze açıldı.
• Sümerbank Bez Fabrikası (Kayseri): 1935'te üretime başlayan ve kentin kalkınmasında büyük rol oynayan fabrika, 1999'da üretimini tamamen durdurdu. Yerleşke 2012'de Abdullah Gül Üniversitesi'ne tahsis edildi.
• Bakırköy Bez Fabrikası (İstanbul): 1934'te büyük bir kompleks olarak faaliyete geçen fabrika, 1950'lerde iplik-dokuma-boya-apre birimleriyle üretimde öncü oldu. 2013'te Bakırköy Botanik Park'a dönüştürüldü.
• Cibali Tütün ve Sigara Fabrikası: 1884'te kurulan tesis, başta kadınlar olmak üzere binlerce çalışana istihdam sağladı. 1994'te üretimi durdu, günümüzde özel bir üniversitenin kampüsüne dönüştürüldü.
• Bomonti Bira Fabrikası: 1892'de kurulan fabrika 1938'de TEKEL tarafından satın alındı. Kuruluşundan 100 yıl sonra üretim sona erdi; bina bugün eğlence ve yeme-içme merkezine dönüştürüldü.