ABD askerlerinin Irak'tan çekilmesinin ardından bölgede yeni bir güç dengesi kuruluyor. Dikkatler genellikle İran'ın olası nüfuz artışına çevrilirken, Türkiye'nin üstlenebileceği rol uzmanlar tarafından ayrıntılı biçimde ele alınıyor.
Uzmanlara göre, Amerikan askerlerinin ayrılmasıyla birlikte özellikle Irak Kürt Bölgesel Yönetimi'nin (IKBY) güvenlik kaygıları ciddi biçimde arttı. Erbil'deki yönetim, bölgenin bir savunma sistemi olmaksızın terk edilmesinden duyduğu endişeyi açıkça dile getiriyor. Bu koşullar, IKBY'nin Ankara ile ilişkilerini daha da güçlendirmesine yol açabilir.
İran ile IKBY arasındaki gerilim tırmanıyor
İran ile Iraklı Kürtler arasındaki ilişkiler her zamankinden daha gergin bir noktada bulunuyor. Şubat ayından bu yana bölgeye yönelik 1.000'den fazla füze ve insansız hava aracı saldırısı gerçekleştirildiği bildiriliyor. Bu saldırıların hem İranlı Kürt muhalif grupları hem de bölgedeki Amerikan varlığını hedef aldığı belirtiliyor.
2003 öncesinde Saddam Hüseyin yönetimindeki Baas rejimini ortak tehdit olarak gören İran, Iraklı Kürtlerle işbirliği yapmıştı. Ancak Baas rejiminin devrilmesinden sonra bu dinamik tamamen değişti. Irak'ta Şii ağırlıklı ve Tahran'la yakın ilişkiler geliştiren yeni siyasi yapının ortaya çıkmasıyla İran'ın Kürtlerle işbirliğine duyduğu ihtiyaç azaldı.
Buna karşılık IKBY'nin giderek devlet benzeri bir yapı kazanması, özerkliğini güçlendirmesi ve Bağdat'tan bağımsız bölgesel siyasi ile ekonomik ilişkiler geliştirmesi, Tahran'da ciddi kaygı yaratıyor. Özellikle İsrail'le ilişkiler ve Kürt milliyetçiliğinin İran'daki Kürt nüfus üzerindeki etkisi endişe verici bulunuyor.
İsrael iddiası ve Türkiye'nin uyarıları
Kürtlerin öncülük edeceği bir iç savaşın teşvik edilmesinin veya İran'ın parçalanmasının bölge açısından tehlikeli sonuçlar doğuracağı konusunda Ankara'nın Washington'u uyardığı belirtiliyor. Cumhurbaşkanı ve Dışişleri Bakanı'nın bu konuda ABD yetkililerini bilgilendirdiği, hatta bir planın uygulanmadan önce durdurulmasına öncülük ettiği iddia ediliyor.
Türkiye ile IKBY arasındaki güçlü bağlar
İran'ın aksine, Türkiye Kuzey Irak ile çok daha güçlü ekonomik ilişkilere sahip. Uzmanlar, bu bağların aşağıdaki alanlarda yoğunlaştığını vurguluyor:
- İhracat: Irak, Türkiye'nin üçüncü büyük ihracat pazarı konumunda. Irak'ta faaliyet gösteren Türk şirketlerinin önemli bölümü IKBY bölgesinde bulunuyor.
- Enerji: Türkiye'nin tükettiği petrolün yaklaşık yüzde 25'i Kuzey Irak'tan karşılanıyor.
- Boru hattı: Hürmüz Boğazı'nın kapalı olduğu mevcut koşullarda Kerkük-Ceyhan boru hattı, Irak petrolünün ihracatı açısından kritik bir güzergâh haline geldi.
Irak Haber Ajansı, ABD askerlerinin çekilmesini ülkenin egemenliğinin tamamlanması ve siyasi-ekonomik karar alma bağımsızlığının güçlendirilmesi açısından tarihi bir dönüm noktası olarak değerlendirmişti. Ancak bu durumun Bağdat ve İran yanlısı gruplar tarafından olumlu karşılarken, IKBY'de tam tersi bir tablo yarattığı belirtiliyor.
PKK faktörü ve güvenlik işbirliği
Türkiye açısından Kuzey Irak'la ilişkilerin diğer önemli bir boyutunu da PKK meselesi oluşturuyor. Ankara, IKBY'deki siyasi aktörlerin PKK'ya karşı yaklaşımını paylaşmasını istiyor ve bu doğrultuda Erbil'le yakın ilişkiler geliştirmeye çalışıyor.
Türkiye de İran gibi Erbil'in Tel Aviv'le ilişkilerinden, Kürt milliyetçiliğinin güçlenmesinden ve bağımsızlık arayışlarından rahatsız. Ancak İran'ın Kuzey Irak'la ilişkileri Erbil tarafından müdahaleci ve üstenci olarak algılanırken, Türkiye ile IKBY arasında daha işbirlikçi bir yapı bulunuyor.
İran için 'en doğal' seçenek
Uzmanlara göre IKBY açısından izlenebilecek en doğal yol, Türkiye ile ilişkileri güçlendirmek. Böyle bir politika hem ABD'nin çekilmesiyle oluşan boşluğun doldurulmasına yardımcı olur hem de İran'ın Erbil üzerindeki etkisinin sınırlandırılmasını sağlar. Ayrıca Türkiye ile kurulacak yakın ilişkinin, İsrail'le yürütülecek gizli bir işbirliğinin aksine İran tarafından tolere edilebilir olduğu değerlendiriliyor.
Türkiye ve İran'ın ortak çıkarları
Türkiye ve İran'ın Kuzey Irak konusunda bazı ortak çıkarları bulunuyor:
- Komşu ülkelere yönelik Kürt silahlı hareketlerini engelleme
- Kürt milliyetçiliğini kontrol altında tutma
- İsrail'in bölgeyi istikrarsızlaştırabilecek bir nüfuz alanı oluşturmasını önleme
Bu ortak çıkarlar, ABD'nin çekilmesinin ardından Irak'ta yalnızca İran'ın nüfuzunun artacağı yönündeki değerlendirmelere karşı farklı bir senaryoyu ortaya koyuyor. Türkiye'nin Irak'taki etkisinin artması ve bunun Tahran'ın zımni kabulüyle gerçekleşmesi bekleniyor.
ABD'nin bıraktığı boşluğu İran'ın dolduracağını düşünenlerin, Ankara'nın bir sonraki hamlesine dikkat etmesi gerektiği vurgulanıyor.
