Bulgaristan, Asya'dan AB'ye ithalatın güvenli kapısı olabilir mi?

6 Ekim sabahı Bulgaristan'ın Karadeniz kıyısı açıklarında Türk sahipli iki ticari gemi insansız hava araçlarının hedefi oldu. Gemilerden biri battı. Saldırılar hem Bulgaristan'da hem de Avrupa Birliği'nde yoğun endişe ve tepkiye yol açtı.

İHA saldırıları, AB'nin Bulgaristan'ı "Orta Koridor" olarak bilinen ticaret güzergâhı üzerinden Asya'dan ithal edilen malların Birliğe girişindeki önemli merkezlerden biri haline getirmek istediği bir döneme denk geldi.

AB'nin "Trans-Hazar Ulaştırma Koridoru" olarak da adlandırdığı Orta Koridor, Avrupa ile Asya'yı birbirine bağlıyor. Güzergâh Çin'den başlayarak Kazakistan, Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye üzerinden AB'ye ulaşıyor. Koridor büyük ölçüde demiryolları ve karayollarından oluşsa da bazı kısa bölümleri Karadeniz ve Hazar Denizi üzerinden geçiyor.

Bulgaristan ve Orta Koridor

AB bu yıl Orta Koridor'a büyük yatırım yapma niyetini açıkladı. Bu adım Bulgaristan'ın demiryollarını, karayollarını ve limanlarını doğrudan etkileyebilir. Bulgaristan'ın Türkiye ile kara sınırındaki Kapitan Andreevo sınır kapısı şimdiden Avrupa'nın en yoğun geçiş noktalarından biri. Kamyonlar burada sık sık uzun kuyruklar oluşturuyor.

• Bulgaristan'ın Karadeniz'de Varna ve Burgaz olmak üzere iki stratejik limanı bulunuyor.
• İstanbul ile Bulgaristan sınırı arasındaki demiryolu hattının yeni bir bölümünün bu sonbaharda hizmete girmesi planlanıyor.
• AB'nin genişlemeden sorumlu üyesi Marta Kos, geçen ay Bulgaristan'ı stratejik konumu nedeniyle "Avrupa'nın bağlantı kapısı" olarak nitelendirdi.

Kos, birkaç ay önce Orta Koridor sayesinde Asya'dan Avrupa'ya taşıma süresinin 45 günden 15 güne kadar indirilebileceğini belirtmişti. AB komiseri ayrıca bu güzergâhın, Asya'dan Avrupa'ya mal taşımak için kullanılan iki geleneksel rotadan daha güvenli olduğunu savunmuştu.

Savaşlar küresel ticaret yollarını sekteye uğrattı

Geleneksel rotalardan biri olan Kuzey Koridoru, Rusya üzerinden geçiyordu. Rusya'nın Şubat 2022'de Ukrayna'ya karşı başlattığı geniş çaplı saldırının ardından bu rota üzerinden yapılan ticaret keskin biçimde geriledi.

Diğer güzergâh ise zaman zaman "Okyanus Rotası" olarak adlandırılıyor. Mallar gemilerle Kızıldeniz ve Süveyş Kanalı üzerinden taşınıyor. Ancak Ortadoğu'daki savaşlar ve istikrarsızlığın yol açabileceği kesintilere ilişkin endişeler nedeniyle çok sayıda gemi artık Afrika'nın tamamını dolaşıyor. Bu yolculuk yaklaşık 45 gün sürüyor ve hem şirketler hem de tüketiciler açısından gecikmelere ve ek maliyetlere neden oluyor.

Bütün bunlar Orta Koridor'un neden birdenbire bu kadar cazip hâle geldiğini açıklıyor. Sofya'da görev yapan Avrupa Dış İlişkiler Konseyi'nin Başkan Yardımcısı Vessela Tcherneva da bu görüşte. Tcherneva'ya göre Orta Koridor esasen Avrupa'nın yakınındaki iki savaş bölgesinden de kaçınan bir proje; hem Rusya üzerinden geçen rotayı hem de Ortadoğu üzerinden geçen güzergâhı devre dışı bırakıyor.

Orta Koridor gerçekçi bir alternatif mi?

Orta Koridor ne kadar umut verici görünse de Okyanus Rotası ile gerçekten rekabet edebilmesi için daha birçok şeyin değişmesi gerekiyor. Tcherneva, ilk sıraya güvenliği koyuyor: Orta Asya'daki güvenlik durumunun, büyük projelerin inşası için uzun vadeli planlama yapılabilecek ölçüde iyileşmesi gerekiyor.

Tcherneva, Orta Koridor üzerindeki ülkelerde zayıf kurumların ve bürokrasinin de önemli bir sorun olduğunu vurguluyor. Rusya'nın etkisinin de göz ardı edilemeyeceğini belirten Tcherneva, geçmişte Rusya'nın çıkarlarına uygun görülmediği için hayata geçirilemeyen altyapı projeleri görüldüğünü, Rusların güzergâh üzerindeki ülkelerde oldukça ciddi bir nüfuza sahip olduğunu ifade ediyor.

Tcherneva'ya göre Rusya'nın Ukrayna'daki savaşının nasıl sonuçlanacağı, Orta Koridor'un başarılı olup olmayacağını doğrudan etkileyecek. Salı günü Karadeniz'deki ticari gemilere yönelik İHA saldırıları da güzergâhtaki güvenliğin uzun süre sorun olmaya devam edebileceğini açık biçimde hatırlattı.

Bir başka sorun da Orta Koridor'un geçtiği Hazar Denizi'ndeki su seviyesinin düşmesi. Bunun başlıca nedenlerinden biri iklim değişikliği. Dolayısıyla gelecekte gemilerin Hazar'ı aynı şekilde geçmeye devam edebileceğinin garantisi bulunmuyor. Buna altyapı sorunu da ekleniyor: Güzergâh üzerindeki liman ve demiryolları, ticaret hacmindeki büyük artışları kaldırabilecek kapasiteye henüz sahip değil.

Bulgaristan nasıl yararlanabilir?

Bütün bu risk ve sınırlamalara rağmen AB, mevcut güzergâhların yerini tamamen alamasa bile Orta Koridor üzerinden yapılan ticaretin artmasını açık biçimde istiyor. Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, son Birliğin Durumu konuşmasında AB'nin "bağlantısallık" olarak adlandırıldığı alanı geliştirmek istediğini söyledi. Amaç, ticaret güzergâhlarını çeşitlendirmek, ticaret akışını artırmak ve yük taşımacılığında transit sürelerini kısaltmak. AB bunun için kamu ve özel sektörden toplam 12 milyar euro yatırım toplamayı hedefliyor.

Bulgaristan bu yatırımlardan birçok açıdan yararlanabilir:

• Demiryollarına onlarca yıldır yeterince yatırım yapılmadı; bu alandaki eksiklikler giderilebilir.
• Bulgar limanları da yatırımlardan büyük ölçüde yararlanabilir.
• Akdeniz'den kuzeye uzanan karayolu bağlantılarının yanı sıra doğu-batı yönündeki bağlantıların iyileştirilmesi fayda sağlar.
• Özellikle ulaşım bağlantılarının yeterince güçlü olmadığı Bulgaristan'ın kuzeyi bu iyileştirmelerden doğrudan kazanç elde edebilir.

Dolayısıyla ortada açık ve somut kazanımlar bulunuyor; ancak güvenlik, iklim ve altyapı gibi yapısal engellerin aşılması gerekiyor.