Dr. Ömer Özdinç editörlüğünde hazırlanan "Türkiye'de Beyin Göçü, 2026" başlıklı rapor, resmi istatistiklerde doğrudan görünmeyen sonuçları farklı veri kaynaklarını birlikte okuyarak ortaya koyuyor. Raporda kaç mezunun gittiği, nereye ve hangi bölümden gittiği, göçün iller arasında nasıl dağıldığı ile Türkiye'nin benzer ülkeler arasındaki konumu detaylıca analiz ediliyor.
Üniversite mezunu göçü 11 yılın en büyük sıçramasını yaptı
Lisans mezunlarının beyin göçü oranı 2015'te yüzde 1,57 iken 2025'te yüzde 2,19'a yükseldi. 2025'teki 0,19 puanlık artış, 11 yıllık serinin en büyük yıllık artışı olarak kayıtlara geçti.
Resmî istatistikler yalnızca oran yayımladığı için rapor, oranı mezun sayılarıyla birleştirerek kişi sayısını da tahmin etti. Buna göre son 6–15 yılın mezunlarından yurt dışında 3 yıldan fazla yaşayanların sayısı 23 binden 56 bine çıktı, yani 2,4 kat arttı.
Artış ülke geneline yayıldı. 81 ilin 72'sinde ve bölümlerin yüzde 79'unda oran 2025'te yükseldi. Rapora göre bu yaygınlaşma sorunun niteliğini değiştirdi:
"Beyin göçü artık birkaç seçkin bölümün ya da büyükşehirlerin meselesi değil, ülkenin geneline yayılıyor."
Asıl dalga kapıda: 2023'teki göç zirvesi henüz rakamlara yansımadı
Raporun en çarpıcı bulgularından biri, 2025 rakamının henüz geçmişi göstermesi. Bir mezunun göç etmiş sayılması için yurt dışında en az 3 yıl geçirmesi şart koşuluyor. Bu nedenle 2025 rakamı en geç 2022'de gidenleri kapsıyor.
Türkiye'den yurt dışına göç eden vatandaşların sayısı 2022'de 140 bin iken 2023'te 291 bine sıçradı. Bu rakam tüm eğitim düzeylerini kapsıyor ve içindeki üniversite mezunu sayısı bilinmiyor. Ancak 2023'te giden mezunlar yurt dışında kalırlarsa ilk kez 2026 ve 2027 beyin göçü rakamlarında görünecek.
Almanya'nın Haziran 2024'te çifte vatandaşlığı serbest bırakması da daha önce veriden düşen kişilerin yeniden sayılmasını sağlayacak. Özdinç bu durumu şöyle özetliyor:
"Bugün açıklanan rakam bir dikiz aynası. 2023'teki büyük çıkış henüz rakamların içinde değil. Asıl tabloyu 2026 ve 2027 verilerinde göreceğiz ve bu tablonun bugünkünden daha sert olması kuvvetle muhtemel."
Rota Atlantik'ten Avrupa'ya döndü: Almanya ilk kez ABD'yi geçti
Göç eden mezunlar içinde Almanya'nın payı 2021'de yüzde 15,3 iken 2025'te yüzde 22'ye çıktı. Almanya böylece ABD'yi (yüzde 16,9) ilk kez geride bırakarak birinci sıraya yerleşti. ABD'ye göç yalnızca oransal olarak değil, mutlak olarak da azaldı: Her 10.000 mezundan ABD'de yaşayanların sayısı 51'den 37'ye düştü.
- Almanya'nın payı: %15,3 → %22
- ABD'nin payı: %16,9 → %15,5
- Avrupa'nın toplam payı: %36 → %48
Alman resmî istatistikleri de aynı tabloyu doğruluyor. Almanya'da yaşayan Türkiye kökenli yükseköğrenimlilerin sayısı 2021'de 93 bin iken 2025'te 160 bine ulaştı. Aynı dönemde Polonya, Romanya ve Yunanistan kökenlilerin sayısı geriledi. Almanca eğitim veren programların mezunlarında beyin göçü oranı 5 yılda yüzde 57 arttı.
Özdinç bu kaymayı Almanya'nın nitelikli göçmen çekmeye yönelik uzun soluklu politikalarına bağlıyor. Almanya 2012'den bu yana Mavi Kart ile yükseköğrenimlilere kolay oturum imkânı sunuyor. Mart 2020'de yürürlüğe giren Nitelikli Göç Yasası da AB dışından nitelikli çalışan alımını kolaylaştırdı. Özdinç'e göre 2023'teki yasa reformu ve 2024'te çifte vatandaşlığın serbest bırakılması bu etkiyi önümüzdeki yıllarda daha da güçlendirebilir:
"Türk mezunlar için Avrupa artık ikinci tercih değil, ilk tercih."
Mühendislikte büyük sıçrama, sağlık alanında hızlı yükseliş
Bilişim alanı yüzde 7 ile beyin göçü oranının en yüksek olduğu alan olmayı sürdürüyor, ancak oran dört yıldır yatay seyrediyor. 2025'in en büyük sıçraması ise mühendislikte yaşandı: Mühendislik, imalat ve inşaat alanında oran bir yılda yüzde 4,38'den yüzde 4,84'e çıktı.
Oranı yüzde 10'u aşan bölüm sayısı 2021'de 1 iken 2025'te 5'e yükseldi. Bunların dördü mühendislik bölümü:
- İşletme mühendisliği: %13,1
- Matematik mühendisliği: %11
- Elektronik mühendisliği: %10,9
- Fizik mühendisliği: %10,2
Yazılım mühendisliğinde de oran 2021–2025 döneminde yüzde 6,9'dan yüzde 9,1'e çıktı.
Aynı dönemde en hızlı artış sağlık alanında yaşandı. Tıp mezunlarında oran 1,5 katına, fizyoterapi mezunlarında 2 katına çıktı ve tıptaki artış her yıl büyüyerek sürüyor. Raporda hekim ve fizyoterapist göçünün sağlık insan kaynağı planlamasında ayrı bir izleme kalemi olarak ele alınması öneriliyor.
Gidenler en zenginler değil, en başarılılar
Vakıf üniversitesi mezunlarının göç oranı hâlâ devlet üniversitelerinin üzerinde, ancak fark hızla kapanıyor: Vakıf/devlet oranı 2,75'ten 2,34'e geriledi. 2025'te devlet üniversitesi mezunlarındaki artış ilk kez vakıf üniversitelerindekini geçti.
Vakıf üniversitelerinin tam burslu mezunları ise ücret ödeyenlerin 2,3 katı oranda yurt dışına gidiyor. Tam burs, sınavda en üst dilimdekilere verildiği için göçü belirleyen etkenin ödeme gücünden çok akademik başarı olduğu anlaşılıyor.
"Beyin göçünü varlıklı ailelerin çocuklarının tercihi olarak görmek yanıltıcı. Veri bize en çok gidenlerin sınavda en üst dilime giren, burslu okuyan gençler olduğunu söylüyor. Kaybettiğimiz şey doğrudan en yüksek potansiyel."
Ankara'da beyin göçü hız kesti, İzmir ikinci sıraya yükseldi
İllere göre beyin göçü oranında İstanbul yüzde 3,99 ile ilk sırada. Son beş yılın dikkat çeken gelişmesi Ankara'da yaşandı. Türkiye genelinde oran 2021–2025 döneminde yüzde 7,6 artarken Ankara'daki artış yalnızca yüzde 3'te kaldı (yüzde 2,84'ten yüzde 2,94'e). Ankara'da oran 2023 ve 2024'te geriledi, 2025'teki yükselişe rağmen 2021 düzeyinin ancak biraz üzerine çıkabildi.
Aynı dönemde oranı yüzde 25 artan İzmir, Ankara'yı geçerek ikinci sıraya yükseldi. Yükselen eksen Marmara–Ege sanayi kuşağı oldu:
- Bilecik: %43 artış
- Eskişehir: %31 artış
- Bursa: %28 artış
Ankara'daki görünümü nitelikli iş imkânlarıyla ilişkilendiren Özdinç, şöyle vurguluyor:
"Savunma sanayiinin ve ileri teknoloji yatırımlarının yoğunlaştığı Ankara'da mezun göçünün neredeyse yatay seyretmesi tesadüf olmayabilir. Bu, doğru sektör politikalarının göçü frenleyebileceğini gösteriyor."
İller arasındaki uçurum da büyüyor. İstanbul ile oranın yüzde 0,19'da kaldığı Siirt arasındaki fark 5 yılda 19 kattan 21 kata çıktı. Raporda iki ayrı göç rejimine dikkat çekiliyor: Batıda gidenler ağırlıkla üniversite mezunu iken Doğu ve Güneydoğu'da genel göç yüksek, mezun göçü düşük. Bu illerde genel göç 2016–2019 ortalamasının 2,5–3,3 katına çıktı.
Türkiye "normal" görünüyor, ama hız alarm veriyor
Uluslararası karşılaştırmada Türkiye'nin yükseköğrenimli göç oranı ülke büyüklüğü ve gelirine göre normal aralıkta ve Polonya (yüzde 12,6) ile Portekiz'in (yüzde 12,3) çok altında kalıyor. Ancak OECD ülkelerinde yaşayan yükseköğrenimli Türk sayısı 2010–2020 arasında yüzde 72 arttı ve yeni gidenlerin sayısı da 2,3 katına çıktı. Rapora göre 2025 projeksiyonunda oran yaklaşık yüzde 4,2 düzeyine yükselmiş durumda.
Özdinç bu tabloda seviye ile hızı ayırmak gerektiğini vurguluyor:
"Verdiğimiz göçün seviyesi korkutucu değil. Endişe verici olan seviye değil, ivme."
Asıl sorun gidenler değil, gelmeyenler
Rapor, beyin göçünün tek yönlü okunmaması gerektiğine dikkat çekiyor. Özdinç, Türkiye'nin sorununun gidenlerden çok gelmeyenler olduğunu vurguluyor:
Türkiye'deki öğretim üyelerinin yalnızca yüzde 1'inin yabancı uyruklu olduğu ve bu oranın yıllardır değişmediği raporda belirtiliyor. Türkiye'ye çalışmaya gelen yabancılar arasında doktoralıların çalışma izni başvuruları 2.300'e geriledi ve düşüş gösteren tek eğitim kategorisi bu oldu. Aynı dönemde lise ve dengi okul mezunu yabancıların başvuruları ise yüzde 37 arttı.
"Kısacası nitelikli insan gönderiyoruz ama dışarıdan nitelikli insan çekemiyoruz. Dünyada yetenek dolaşımı hızlanırken biz bu dolaşımın yalnızca veren tarafında kalıyoruz."
Rapora göre Türkiye teknoloji ve inovasyon çıktıları üreten bir ülke. Bu birikimi büyütmek için yurt dışındaki Türk araştırmacılar da dahil olmak üzere yetenek transferinin kolaylaştırılması ve teşvik edilmesi gerekiyor.
Öneriler ve çözüm önerileri
Rapor, bulguları doğrultusunda şu adımları öneriyor:
- Öncü gösterge seti kurulmalı: Konsolosluk kayıtları, Mavi Kart, denklik başvuruları ve mezun takip anketleri birlikte izlenmeli
- Veri zenginliği: Kişi sayılarının ve bölüm kırılımlarının yayımlanması gerekiyor
- Hedefli geri dönüş politikaları: Vergi teşviki ve kariyer programlarıyla desteklenen programlar hayata geçirilmeli
- Nitelikli iş ortamı: Üniversite ve sanayinin iş birliğiyle özgün ürün geliştiren, yüksek katma değerli işler yaratan bir ekonomi modeli
- Yaratıcı sınıf dostu şehirler: Nitelikli insanlar yalnızca iyi bir iş değil, yaşam kalitesi, kültürel canlılık ve farklılıklara açık bir sosyal ortam da arıyor
"Gidenleri durdurmaktan çok, onlarla bağı koparmamak, geri dönüşü cazip kılmak ve Türkiye'yi yabancı araştırmacılar için de çekici bir merkeze dönüştürmek gerekiyor. Nitelikli insan, ancak nitelikli iş bulduğu ve yaşamak istediği şehirde kalır."
Yorumlar 0
Yorumunuz Yayınlandığında Bildirelim mi?
Editöryal onay tamamlandığında veya yanıt geldiğinde tarayıcınıza anlık bildirim gönderebiliriz.
Henüz yorum yapılmamış
Bu haberle ilgili ilk düşünceyi sen paylaş!