Almanya ve dört AB ülkesinin yeni sınır dışı planı: Adres Ruanda mı olacak?

Almanya, Danimarka, Hollanda, Avusturya ve Yunanistan, iltica başvuruları reddedilen göçmenlerin Avrupa Birliği dışındaki ülkelerde kurulacak sınır dışı merkezlerine gönderilmesine yönelik planlarını hızlandırıyor.

Diplomatik kaynaklara dayandırılan bilgilere göre beş AB ülkesi, hafta başında Afrika ülkesi Ruanda ile bir göç anlaşması imzalayacağını duyurmaya hazırlanıyor. Bu hamleyle Ruanda, türünde ilk kez bir sınır dışı merkezine ev sahipliği yapacak ülke olabilir.

Sınır dışı merkezleri nedir?

Planlanan düzenleme, AB'nin giderek sertleşen göç politikalarının doğrudan bir yansıması olarak değerlendiriliyor. AB ülkeleri, sınır dışı merkezlerinin kurulmasına imkân tanıyan göç düzenlemelerinin sertleştirilmesine geçen Ekim ayında nihai onayı vermişti.

AB dışındaki üçüncü ülkelerde kurulması planlanan bu merkezlere, Birlik içinde yaptıkları iltica başvurusu reddedilmesine rağmen kendi ülkelerine sınır dışı edilemeyen kişilerin gönderilmesi öngörülüyor. Bunun için bir veya birden fazla AB ülkesi ile merkezlerin ev sahipliğini üstlenecek üçüncü ülke arasında resmî bir anlaşma imzalanması gerekiyor.

Merkezlerin hukuki dayanağını, Avrupa Parlamentosu ve üye ülkelerin müzakerecilerinin Haziran ayında üzerinde uzlaşı sağladığı AB Geri Gönderme Tüzüğü oluşturuyor. Buna göre anlaşma yapılacak ülkenin uluslararası hukuka uygun biçimde uluslararası insan hakları standartlarına saygı göstermesi şartı aranıyor.

Uygulama hukuken mümkün mü?

Planların hukuka uygun olup olmadığı henüz kesinlik kazanmış değil. Ancak AB Adalet Divanı'nda Nisan ayında hazırlanan bir hukuki mütalaada, İtalya'nın Arnavutluk'ta kurduğu ve tartışma yaratan sınır dışı merkezlerinin AB hukukuna aykırı olmadığı sonucuna varılmıştı. Mütalaaya göre, AB hukuku üye devletlerin kendi toprakları dışında bu tür merkezler kurmasını ilkesel olarak yasaklamıyor.

Öte yandan bunun için merkezlerde tutulan kişilerin hukuki yardım ve dil desteği almaya devam edebilmesi, aileleri ve yetkili makamlarla iletişim kurabilmesi gerekiyor. AB hakimleri kararlarında bu tür hukuki koşulları sıklıkla dikkate alıyor.

Hangi AB ülkeleri bu adımı atıyor?

Almanya, Danimarka, Hollanda, Avusturya ve Yunanistan ile birlikte özellikle Afrika ülkeleriyle sınır dışı merkezleri kurulmasına yönelik görüşmeler yürüttü. Eylül başında Kopenhag'da düzenlenen toplantıda yıl sonuna kadar AB dışındaki bir üçüncü ülkeyle bu merkezlerin kurulmasına ilişkin anlaşma imzalanması hedefi ortaya konmuştu.

Bu alanda farklı yaklaşımlar da dikkat çekiyor:

• İtalya, Arnavutluk'ta kurduğu sınır dışı merkezleriyle öncü ülke konumunda.
• Fransa gibi bazı AB ülkeleri benzer tesisler kurmayı planlamıyor. Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, geçen Haziran ayında plana karşı çıkarak "Bunun ne etkili olduğuna ne de ilkelerimizle bağdaştığına inanıyorum" ifadelerini kullanmıştı.
• İngiltere'de ise dönemin İşçi Partili hükümeti, Yüksek Mahkemenin benzer bir düzenlemeyi hukuka aykırı bulmasının ardından 2024 yılında bu uygulamadan vazgeçmişti.

Dönemin muhafazakar Başbakanı Boris Johnson'ın hükümeti 2022 yılında Ruanda ile Manş Denizi üzerinden ülkeye gelen belgesiz göçmenlerin bu ülkeye gönderilmesini öngören bir anlaşma imzalamıştı. Ancak bu anlaşma, mültecilerin iltica başvuruları Birleşik Krallık'ta değerlendirilmeden sınır dışı edilmelerini öngörüyordu. İşçi Partisi lideri Andy Burnham ise beş AB ülkesinin son girişimini "ilgiyle izlediğini" belirtti.

Olası merkezler hangi ülkelerde kurulabilir?

Ruanda hükümeti, Ağustos ayı sonunda Almanya ve diğer Avrupa ülkelerinden temsilcilerle sınır dışı merkezleri kurulmasına ilişkin görüşmeler yürütüldüğünü doğrulamıştı. Basına yansıyan haberlere göre İtalya da Ruanda ile anlaşmaya sıcak bakıyor.

Olası merkezlerden biri, Ruanda'nın başkenti Kigali'ye yaklaşık 60 kilometre uzaklıktaki Gashora transit merkezi. Bu merkezde 2019 yılından bu yana Libya'da mahsur kalan göçmenler kalıyor.

Öte yandan Almanya Federal Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Bakanlığı, 2025年初 Ruanda ile yapılması planlanan hükümetler arası istişareleri iptal etmişti. Bu kararın arka planında Ruanda'nın desteklediği M23 milislerinin Kongo Demokratik Cumhuriyeti'ndeki Goma kentini ele geçirmeye yönelik saldırısı bulunuyordu.

Uganda ve Özbekistan da olası merkez kurulabilecek ülkeler arasında anılsa da diplomatik kaynaklara göre Ruanda en güçlü aday konumunda.

Planlara yönelik sert eleştiriler

İnsan hakları örgütleri ve kilise yardım kuruluşları, planların göçün kriminalize edilmesine yol açabileceği uyarısında bulunuyor. Öne çıkan eleştiriler şöyle:

• Uluslararası Kurtarma Komitesi temsilcisi Marta Welander, AB düzenlemesinin "AB toprakları dışında cezaevini andıran tesislerde gözetim altında tutma uygulamasını normalleştirdiği" izlenimi yarattığını belirtti. Welander, insanların zulüm veya işkence riski taşıyan ülkelere sınır dışı edilebileceği uyarısında bulundu.
• Caritas, uygulamayla söz konusu kişilerin keyfi ve süresiz biçimde alıkonularak hukuki bir gri alanda bırakılabileceğine dikkat çekti.
• Save the Children, planlanan sınır dışı merkezlerindeki belirsizlik ortamını işaret ederek bu merkezlerin ağır çocuk hakları ihlalleri riski taşıdığını vurguladı.
• Uluslararası Af Örgütü yetkilisi Eve Geddie, bu merkezlerin yapıları gereği keyfi gözaltı, kötü muamele ve zorla geri gönderme dahil ciddi insan hakları ihlalleri riski taşıdığına dikkat çekti.

Geddie, merkezlerin uygulamada "gözaltı ve sınır dışı işlemlerinin başka ülkelere devredildiği, insan hakları açısından acımasız birer kara deliğe dönüşmesi yönünde gerçek bir tehlike var" değerlendirmesinde bulundu.