Avrupa Komisyonu, 27 üyeli Avrupa Birliği'ne daha fazla ülkenin katılması hâlinde bloğun etkin biçimde işlemeye devam edebilmesini amaçlayan planlarını açıkladı. Brüksel, katılım sürecini kolaylaştırırken aynı anda AB'nin işleyişini de garanti altına almayı hedefliyor.
Bu çerçevede yürütme organı olan Komisyon, mevcut üyelerin endişelerini gidermek için yeni üyelerin demokraside geri adım atmamasını ve kilit kaynakları istismar etmemesini sağlayacak bir dizi güvence belirledi. Bundan böyle aday ülkelerin katılım müzakereleri sırasında AB standartlarını karşıladıklarını kanıtlaması gereken alanlar şöyle sıralanıyor:
- Hukukun üstünlüğü
- Sınır koruma denetimleri
- Tarım ve gıda güvenliği denetimleri
- Tek pazar uyumu
Buna karşılık aday ülkeler, bazı politika programlarına tam üye olmadan önce katılabilecek. Komisyon ayrıca aday ülkelerin tam üyelikten önce AB'nin tek pazarıyla daha yakın uyum sağlaması için kademeli entegrasyon önerisinde bulunuyor.
Brüksel, Macaristan'ın eski lideri Viktor Orban döneminde yaşanan tekrarlayan engellemelerin acı deneyiminden ders çıkarmaya ve yeni üyelerin benzer sorunlar çıkarmasının önüne geçmeye çalışıyor. AB Komisyonu'nun Genişlemeden Sorumlu Üyesi Marta Kos bu yaklaşımı "Artık Viktor Orbanlar olmayacak" sözleriyle özetledi.
İlk 15 yılda oy hakkı sınırlandırılabilecek
Yeni güvenceler kapsamında ülkelerin katılımından sonraki ilk 15 yıl boyunca AB'nin işleyişini engellemelerine ya da hukukun üstünlüğü alanında geri adım atmalarına karşı cezalandırma mekanizmasının kolaylaştırılması amaçlanıyor. Katılım anlaşmalarına konacak bu ek ve daha sıkı güvenceler, ülkelerin AB değerleri ve standartlarından geri adım atması durumunu da kapsayacak.
Brüksel ayrıca yeni ülkelerin, diğer adayların katılımını engellemeyeceklerine dair taahhütte bulunmasını istiyor. Düzenleme kapsamında yeni bir üyenin oy hakkı ilk 15 yıl içerisinde sınırlandırılabilecek. Söz konusu düzenleme hakkında, yeni üye ülkenin bir "deneme süresine" tâbi tutulacağı yorumları da yapılıyor.
Komisyon Başkanı Ursula von der Leyen, yazılı açıklamasında şu ifadeleri kullandı: "Birliğimizin genişlemesi jeopolitik bir zorunluluktur. Aday ülkeler reform yolunda ilerledikçe AB'nin onları karşılamaya hazır olması gerekiyor. Bu da kurumlarımızı hazırlamak, politikalarımızı yeni gerçeklere uyarlamak ve bütçemizin ortak hedeflerimizi yansıttığından emin olmak anlamına geliyor."
Sekiz aday ülke var, biri Türkiye
Şu anda Türkiye'nin de aralarında bulunduğu sekiz ülke AB aday ülkesi statüsüne sahip. Rusya'nın 2022'de komşusu Ukrayna'yı işgal etmesi, AB'nin genişleme çabalarına yeni bir ivme kazandırdı. Böylece Ukrayna ve Moldova da hızlı bir biçimde üyelik bekleyen ülkeler kuyruğuna girdi.
Eski Sovyet ülkesi bu ikili şimdi dört öncü aday arasında yer alıyor. Adı her fırsatta anılan diğer adaylar ise Karadağ ve Arnavutluk. Diğer adaylar arasında ise Bosna-Hersek, Gürcistan, Kosova, Sırbistan ve Kuzey Makedonya bulunuyor.
AB'nin bir sonraki üyesi büyük ihtimalle Karadağ olacak. Podgorica, 2028 yılında AB'nin 28'inci üyesi olmak için çalıştıklarını resmen açıklamış durumda. Marta Kos da Nisan 2026'da Karadağ'ın katılım anlaşmasının hazırlanmasına ilişkin çalışmaların başladığını duyurmuştu.
Oybirliği yerine çoğunluk talebi
Brüksel genişlemenin stratejik bir öncelik olduğunu vurgulasa da, özellikle savaşın yıprattığı dev Ukrayna olmak üzere yeni üyelerin katılımının AB bütçesini altüst edebileceği ve bloğu yönetilemez hâle getirebileceği yönünde ciddi kaygılar bulunuyor.
Değişikliklerin çoğu yalnızca Karadağ'la başlayarak yeni üyeleri kapsayacak. Komisyon ise mevcut üyelerin de dışpolitika gibi alanlarda oybirliği yerine çoğunluk onayına geçmesi gerektiğini belirtti. Bu adım, ülkelerin veto yetkisini kullanarak sistemi tıkamasının önüne geçecek. Ancak çok sayıda üye devlet kilit bir yetkiden vazgeçmeye isteksiz olduğu için önerinin kabul görmesi pek olası görünmüyor.
Yol haritaları ve ortak üyelik tartışması
AB liderleri, önerileri gelecek hafta yapılacak zirvede ele alacak. Yetkililer, bu zirvenin en azından genişleme kapısının hâlâ açık olduğuna dair net bir sinyal vermesini umuyor.
Almanya Başbakanı Friedrich Merz, bu yılın başlarında ülkelere tam üye olmadan önce AB toplantılarına katılabilecekleri ancak oy kullanamayacakları bir "ortak üyelik" statüsü verilmesini gündeme getirmişti. Bu plan birçok AB ülkesinde ve Ukrayna'da soğuk karşılandı. Söz konusu öneri, üyelik isteyen ülkeleri kalıcı bir ara statüye hapsetme yolu olarak görüldü. Merz'in önerisi, 2000'li yıllarda Almanya ile Fransa'nın Türkiye için önerdiği "imtiyazlı ortaklık" modelini anımsattı.
Adayların olası itirazlarını gidermek isteyen Brüksel, dört öncü ülke için üyelik yolunu netleştirmeye yönelik yol haritalarını yakında açıklayacağını duyurdu. AB geleceğin yapısını tartışırken, dört öncü ülkenin gelecek hafta üyeliğe doğru yeni adımlar atması bekleniyor. Ukrayna iki yeni müzakere başlığını açacak; ancak ülkeyi zahmetli reformlarla dolu uzun bir yol bekliyor ve üyeliğin gerçekleşmesinin uzun yıllar alması öngörülüyor.
Türkiye'nin adaylık süreci
Türkiye, AB'ye en uzun süre boyunca aday olan ülke olma özelliğini taşıyor. Ülkenin Avrupa Ekonomik Topluluğu üyeliğine resmi başvurusu 1987 yılında yapılmış, katılım müzakereleri ise 3 Ekim 2005 tarihinde başlamıştı.
2013 yılındaki Gezi Parkı protestolarıyla Brüksel ile Ankara arasında sıkıntılı bir dönem başlamıştı. 2016 yılındaki darbe girişimi ve Türk hükümetinin izlediği politikalar, Brüksel ve Berlin'de "Türkiye'nin AB'ye üye olamayacağı" yorumlarını sıklaştırmıştı. Türk hükümeti ise AB'yi dayanışma eksikliğiyle suçluyor.
13 Aralık 2016 tarihinde düzenlenen AB Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi'nden "mevcut koşullar altında yeni fasılların müzakereye açılmasının düşünülmediği" kararı çıkmıştı.
- Türkiye'nin AB'ye katılım müzakerelerinde 16 fasıl müzakereye açıldı
- Sadece bir başlıkta müzakereler tamamlandı
- Türkiye'nin AB'ye kabul ettiği Kıbrıs Cumhuriyeti'ni tanımaması önündeki en önemli engellerden biri olmayı sürdürüyor
